Привлечь иностранные инвестиции в точки роста регионов Кашкадарьинской области

Аннотация

In this article scientifically substantiated proposals have been developed to improve the efficiency of foreign investment by rationally attracting foreign investment in promising industries that determine the "points of growth" of the regions by using the method of hierarchical analysis. Keywords: foreign investment, method of hierarchical analysis, points of growth, regional economy Кириш Жаҳон мамлакатлари ва минтақаларини ривожлантиришда хорижий инвестициялар оқими муҳим аҳамиятга эга, чунки у мамлакатларнинг ташқи иқтисодий ва сиёсий алоқаларининг мустаҳкамланишига олиб келади, уларнинг ташқи савдо айланмаларини оширади, иқтисодий ривожланишни жадаллаштиради, ишлаб чиқариш ҳажмларини кўпайтиради, ишлаб чиқарилаётган товарларнинг жаҳон бозоридаги рақобатбардошлигини, инвестиция қабул қилувчи мамлакатларнинг техник салоҳиятини ўстиради ва иш билан бандлик даражасини оширади. Хорижий инвестициялар бўйича олиб борилган тадқиқотлар шуни кўрсатадики, 2008 йилгача бўлган даврда трансмиллий компаниялар, инвесторлар ўртасида мамлакатларга инвестиция киритиш бўйича кескин рақобат бўлган булса, ҳозирги кунда давлатлар, минтақалар ўртасида хорижий инвесторларни жалб килиш бўйича рақобат кучайди. Шунингдек, пандемия ва ундан кейинги даврларда иқтисодий ўсишда юзага келган турғунликни бартараф қилиш мақсадида мамлакатлар ўртасида хорижий инвестициялар жалб қилиш бўйича кескин рақобат курашининг юзага келиши хорижий инвестицияларни жалб қилиш ва улардан самарали фойдаланиш бўйича янги стратегик йўналишларни ишлаб чиқишни талаб қилади. Хорижий инвестицияларни жалб қилиш бўйича Қашқадарё вилояти Ўзбекистон Республикасида энг етакчилардан бири бўлишига қарамай, инвестициялар улушида ёқилғи-энергетика мажмуасининг улуши юқорилигича сақланиб қолмоқда. Ҳудудий 5/2021 (№ 00055) http://iqtisodiyot.tsue.uz 85 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 5, sentyabr-oktyabr, 2021 yil лойиҳаларни амалга ошириш ва ушбу лойиҳаларга тўғридан-тўғри хорижий инвестицияларни жалб қилиш бўйича Қашқадарё вилояти Ўзбекистон Республикасида қуйи ўринларда бормоқда. Энг аҳамиятлиси, Қашқадарё вилояти жалб қилинган хорижий инвестициялар ҳажми бўйича Республика ҳудудлари орасида етакчи бўлишига қарамай, 2014 йилдан бошлаб, вилоят ЯҲМ ўсиш суръатида пасайиш тенденцияси юзага келган ва Республика бўйича ўсиш суръати бўйича энг паст бўлган ҳудудлардан бирига айланган. Таҳлилларга кўра, 2010–2020 йиллар давомида Қашқадарё вилояти ҳудуд-ларига 3820,5 млн. АҚШ доллари миқдорида тўғридан-тўғри хорижий инвестициялар ўзлаштирилган бўлиб, ўзлаштирилган ТТХИнинг 90 фоизи нефт, газ, кимё саноати Республика даражасидаги йирик корхоналар ҳиссасига тўғри келган бўлса, 10 фоиз ёки 383,0 млн АҚШ доллари миқдоридаги ТТХИ ҳудудий лойиҳалар доирасида ўзлаштирилган. Жами ўзлаштирилган хорижий капиталнинг 1818,35 млн АҚШ доллари ёки 50,2 фоизи ва ҳудудий лойиҳалар ҳисобидан ўзлаштирилган 300,0 млн АҚШ доллари миқдоридаги ТТХИ (ҳудудий лойиҳа¬лардаги ТТХИнинг 78 фоизи) 2019–2020 йиллар давомида ўзлаштирилгани билан аҳамиятлидир [1]. 2010–2020 йилларда Қашқадарё вилоятида жами ўзлаштирилган хорижий инвестицияларнинг 82,3 фоизи – Нишон (37,96%), Муборак (17,02 %), Деҳқонобод (14,5%) туманлари ва Қарши шаҳри (12,75%) ҳиссасига тўғри келса, вилоятнинг 6 та ҳудуди (Қамаши, Косон, Чироқчи, Шаҳрисабз, Яккабоғ туманлари ва Шаҳрисабз шаҳри)да ўзлаштирилган жами хорижий инвестицияларнинг вилоят кўрсаткичидаги улуши 1 фоиз (6 та ҳудуднинг биргаликдаги улуши 0,6 фоиз) га ҳам етмайди. Хорижий инвестицияларнинг Қашқадарё вилояти иқтисодий ўсишидаги ижобий таъсирининг сустлиги ва хорижий инвестициялар ўзлаштирилиши бўйича Қашқадарё вилояти туман (шаҳар)ларида ўртасида кескин дифференциялашувнинг юзага келганлиги, инвестицияларни, айнан, ҳудудларнинг иқтисодий “ўсиш нуқта”ларини белгилаб берувчи соҳаларига йўналтириш муҳим вазифа ҳисобланади ва мавзунинг долзарблигини белгилайди. Қашқадарё вилоятининг ижтимоий-иқтисодий ривожланиш таҳлили натижалари, иқтисодиётни ривожлантиришнинг долзарб муаммолари ва муҳим йўналишларидан келиб чиққан ҳолда, узоқ муддатли ривожланишнинг истиқболда бўлишини таъминлаш мақсадида вилоятнинг ҳар бир ҳудуди (шаҳар, туман) бўйича инвестицион сиёсатнинг стратегик устуворликлари тизимини ишлаб чиқиш талаб этилади. Хорижий инвестициялардан фойдаланиш самарадорлигини ошириш, ҳар бир ҳудуднинг салоҳиятидан келиб чиққан ҳолда жозибали инвестицион лойиҳаларни ишлаб чиқиш ва уларни мақсадли жойлаштириш муҳим вазифадир. Шундан келиб чиқиб, кўп мезонли қарорлар қабул қилиш моделининг иерархик таҳлил усулини қўллаш орқали инвестиция жалб қилинаётган соҳаларнинг устуворлигини аниқлаш мақсадга мувофиқ деб ҳисоблаймиз. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Иерархиялар таҳлили усули (ИТУ)дан якка ёки комбинациялашган ҳолда фойдаланиш орқали хорижий инвестициялар муаммолари бўйича бир қатор иқтисодчи олимлар тадқиқотлар олиб борилган. Хусусан, иқтисодчи олимлар Левари ва Ван томонидан хорижий инвестицияларни амалга оширадиган фирмалар фаолиятига кўрса