Fintech as a driver of digitalization of banking services

Аннотация

The article systematizes the factors that led to the development of the Fintech market. Trends in the development of digital banking have been assessed. Proposals for the use of FinTech opportunities for the development of digital banking in Uzbekistan have been developed. Keywords: FinTech, digital banking, digital economy, digital technology, P2P lending, blockchain. Кириш Маълумки, анъанавий банк операциялари амалга ошириш жараёни рақамли технологиялар ҳисобига ўзгариб, мижозлар учун қулайликлар ортмоқда. Натижада бизнесда пул муомаласи тезлашиб, бизнеснинг кенгайиши ва иқтисодий ўсиш учун қўшимча имкониятлар пайдо бўлмоқда. Айни пайтда, турли хил электрон банк хизматлари онлайн харид қилиш жараёнини соддалаштиришга хизмат қилмоқда. Таъкидлаш лозимки, банк хизматларини рақамлаштириш ахборот ва коммуникацион технологияларга таянади ва молиявий хизматларнинг 24 соат мобайнида узлуксиз кўрсатилиши ва тезкор етказилишини таъминлайди. Шунингдек, банк хизматларини рақамлаштириш ходимлар томонидан қўлда бажариладиган операцион фаолиятни сезиларли даражада қисқартиради ва банк мижозининг вақтини тежайди. Мавзуга оид адабиётларнинг таҳлили Рақамлаштириш орқали юзага келадиган янги имкониятлар турли компанияларга мавжуд бизнес моделлари ва операцион жараёнларини қайта кўриб чиқиш ёки потенциал бозор имкониятларини топишга эътибор қаратиш учун босим ўтказмоқда [1]. Айрим тадқиқотчилар Fintech соҳасидаги фаолият йўналишларини қуйидагича таснифлайдилар: хизматга йўналтирилган (тўловлар, кредит, инвестициялар, валюта айирбошлаш, краудфандинг ва ҳ.к.); маълумотга йўналтирилган (ахборотларни тўплаш, қайта ишлаш ва таҳлил қилиш); жараёнга йўналтирилган (жараёнларни автоматлаштириш ва иш унумдорлигини ошириш) [2]. И.ф.д., профессор Н.Жумаев рақамли активларни бошқаришда ахборот хавфсизлигини таъминлаш, бу жараёнда истеъмолчиларнинг ҳуқуқий ҳимояси, булутли технологиялардан фойдаланиш, блокчейн технологияларини кенг жорий этишни устувор йўналишлар сифатида эътироф этади [4]. 4/2021 (№ 00054) http://iqtisodiyot.tsue.uz 314 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 4, iyul-avgust, 2021 yil М.Асрарова фикрича, Ўзбекистон маҳаллий банкларининг рақамли трансформацияси учун жиддий тўсиқлар мавжуд бўлиб, улар қаторига бюрократия ва етарли мослашувчанликка эга бўлмаган ташкилий тузилмалар, жараёнларни ўзгартириш циклининг узунлиги, эскирган тизим, ташкилий тафаккур, йирик харажатлар кабиларни киритиш мумкин [3]. Л.Мурадова эса илмий изланишларида банкларнинг рақамли хизматларини ривожлантириш омиллари сифатида сифатли интернет, аҳолининг молиявий саводхонлигини ошириш, кибержиноятлардан ҳимояланишга эътибор қаратган [5]. Тадқиқот методологияси Тадқиқотни бажариш жараёнида илмий абстракциялаш, индукция, дедукция, таққослаш, таҳлил ва синтез, гуруҳлаштириш каби усуллардан фойдаланилган. Таҳлил ва натижалар Молиявий технологиялар бозорининг ривожланишига таъсир қилган асосий омиллар сифатида қуйидагиларни келтириш мумкин: 1. Маълумотларни қайта ишлаш технологияларининг ривожланиши, бу тубдан янги хизматларнинг пайдо бўлишига ва P2P кредитлаш, онлайн скоринг каби мавжуд хизматларнинг сезиларли яхшиланишига олиб келди. 2. 2007-2008 йиллардаги жаҳон молиявий инқирозидан кейин пайдо бўлган истеъмолчиларнинг анъанавий банкларга бўлган ишончининг пасайиши ва банк секторининг қатъий тартибга солиниши истеъмолчиларни FinTech стартаплари таклиф қиладиган хизматларга қизиқиш уйғотди. 3. Ижтимоий тармоқларнинг тобора оммалашиб бораётганлиги фойдаланувчилар ўртасида маълумот алмашиш асосида молиявий хизматларнинг янги турларини таклиф қилиш имконини берди (масалан, краудфандинг, social trading ва бошқ.) 4. Мобил телефонлардан фойдаланиш кўлами ортиб бораётгани, одамларнинг кенг доираси билан тажриба алмашиш истаги, хизматлардан фойдаланиш қулайлиги, ахборот сифати ва тезлигига қўйиладиган талабларнинг ортиши оқибатида истеъмолчилар хатти–ҳаракатларидаги сезиларли ўзгаришлар. 5. Биргаликда истеъмол қилиш иқтисодиётининг пайдо бўлиши - бўш ресурсларга эга бўлганлар учун ҳам, уларга муҳтожларга ҳам қидирув жараёнининг соддалаштирилиши туфайли вақтинча истеъмол қилиш учун ортиқча активлар билан таъминланиши. 6. Иқтисодиётнинг турли соҳаларида технологик компанияларнинг муваффақияти, бу, ўз навбатида, анъанавий бозорларни сезиларли даражада ўзгартирган ва рақобатбардош ечимларни таклиф қилган Airbnb, Uber каби компанияларнинг пайдо бўлишига олиб келди. 7. Электрон давлат хизматларининг пайдо бўлиши, замонавий технологияларни фойдаланувчилар даражасида татбиқ этишга қодир бўлган ва унинг қанчалик самарали эканлигини тушунадиган жамият сегментининг пайдо бўлишига олиб келди. Таъкидлаш лозимки, банк сектори доимо технологик янгиликларни амалга оширишда етакчи бўлиб келган. Fintech бозорининг пайдо бўлиши ҳам молия секторида инновациялар тезлигини оширишга ёрдам берди. Шунингдек, Fintech бозорига қизиқишнинг яна бир сабаби рақамли иқтисодиётга ўтиш даврида молия секторидаги бизнес муаммоларини ҳал қилиш 4/2021 (№ 00054) http:/