Описательный анализ социально-экономического развития регионов

Аннотация

The article analyzes the evidence of regional policy, the experience of an integrated approach to the implementation of the socio-economic development of regions. Key words: socio-economic development, regional policy, key issues of economic development, statistical values Кириш Ижтимоий-иқтисодий ривожланиш келажакдаги сиёсатни такомиллаштириш ва тадқиқот йўналишларига таъсири кўпинча кутилмаган муаммоларни пайдо бўлишига сабаб бўлади. Бу борада айниқса, аҳолининг кўпайиши ва ишчи кучининг ҳаракатчанлиги негизида нафақат ҳудудлар балки, глобал тараққиётнинг тенгсизлиги ва номутаносиблигини ётишини англаб етиш мумкин бўлади. Бу жуда катта муаммо бўлиб, уни тезда ҳал қилиш мумкин эмас. Ушбу муаммони ҳал қилишда кутилмаган хатарларни баҳолашнинг далилларга асосланган компонентни тақдим этиш учун илмий изланишлар ва тадқиқотлар олиб боришни тақазо этади. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Таъкидлаш жоизки, ҳар қандай глобал муаммо дастлаб маълум бир минтақа ва ҳудудларда вужудга келиб агарда уни олдини олинмаса, у глобал миқёсда тус олишиши тажрибада кузатилган. Бундан келиб чиқадики, ижтимоий-иқтисодий ривожланиш жараёнларини ўрганишда авваламбор уларни ҳудудий жиҳатдан ўрганиш мақсадга мувофиқ бўлиб, бунинг учун “ҳудуд”, “ҳудудий ривожланиш” тушунчаларини мазмун-моҳиятини чуқур тушуниб олиш лозим. Бу борада албатта, кўплаб мутахассис олимлар илмий тадқиқотлар олиб боришган. Америкалик профессорлар П.Жеймс ва Ж.Мартин "ҳудуд" тушунчасини ўзига хос тарзда мавжуд бўлган чалкашликларини англаган ҳолда: “Ҳудуд - минтақанинг ажралмас қисми сифатида тушунилади ва у моҳиятига кўра бир хиллик билан ажралиб туради, аммо аниқ чегараларга эга эмас” - деб таъриф беришган[1]. Бундан ташқари, 4/2021 (№ 00054) http://iqtisodiyot.tsue.uz 157 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 4, iyul-avgust, 2021 yil ушбу сўз кўпинча қитъаларнинг асосий бўлинмаларини ташкил этувчи жуда катта чегараларни белгилаш учун ишлатилади. Географларнинг профессионал тилида “Ҳудуд одатда географик маконнинг шахс ёки шахслар гуруҳи ёки муассаса талаб қилган ёки эгаллаган қисмига ишора қилиш учун олинади” [2]. Бундан кўринадики, ҳудуд географик макон ҳақида фикр юритишнинг ўзига хос усулларини ўз ичига олади ва ҳудудларнинг ўзи ҳудудий амалиёт натижаси сифатида қаралиши мумкин. Шу ўринда таъкидлаш жоизки, кўпгина ҳолатларда “ҳудуд” сўзини ўрнига “туман” иборасини ишлатилади. Аммо, “ҳудуд” ёки “туман” сўзлари жуда хилма-хил ҳудудларга нисбатан қўлланилади чунки, улар ўзига хос маълум бир хиллик билан ажралиб туради ва бу ҳудудларни ажратиш учун асос бўлиб хизмат қилади. А.В.Андреев фикрича “Ҳудуд - бу бошқа қўшни ҳудудлардан бир қатор хусусиятлари билан ажралиб турадиган: ишлаб чиқариш мазмуни, табиий, меҳнат ресурслари билан чекланганлиги, қандайдир фаолият турига ихтисослашганлиги ҳамда ўзига хос характерли ташқи алоқалар каби баъзи бир яхлитликка эга бўлган учта асосий хусусият билан тавсифланади”-деб таъкидлайди [3]. Бизнингча, ушбу таъриф бўйича белгиланган хусусиятлар ҳудудий муаммолар билан шуғулланадиган тадқиқотчиларнинг "ҳудуд” тушунчасини талқин қилишдаги бирлигини чеклайди. Бир қатор олимлар “ҳудуд”ни ишлаб чиқариш ва этник шаклланишидан ташқари, замонавий шароитларда ижтимоий-иқтисодий табиатнинг бир қатор сифат хусусиятлари билан тўлдириш мақсадга мувофиқлигини таъкидлашади[4,5]. Жумладан: - давлат доирасида иқтисодий ва географик жиҳатдан ажралиб турадиган иқтисодий ўзгариш шароитида ижтимоий-иқтисодий муносабатларнинг субъекти; - давлат деб номланган сиёсий, ҳудудий, иқтисодий яхлитликнинг бир қисми; - амалга ошириладиган эҳтиёжлар ва функциялар билан белгиланадиган таълим ва маълум ижтимоий-иқтисодий манфаатларда ўзига хослиги уларда ривожланаётган ижтимоий-иқтисодий муносабатларнинг хусусиятлари. Тадқиқот методологияси Келтириб ўтилган ушбу хусусиятлар “ҳудуд” концепциясини миллий иқтисодий яхлитлигининг ҳудудий-географик, экологик, ишлаб чиқариш ва ижтимоий-иқтисодий комплекси сифатида изоҳлашга имкон беради, бу эса ижтимоий такрор ишлаб чиқариш жараёнини ўзига хос шаклларда таъминлайди. “Ҳудуд”" тушунчасини ҳар хил талқин қилинишига қарамай, уларнинг барчаси мамлакатнинг иқтисодий ва ҳудудий бўлиниши билан белгиланадиган умумий асосга эга. Ҳозирги кунда Ўзбекистон Республикасида ҳудудларнинг ижтимоий-иқтисодий ривожлантириш бўйича олиб борилаётган ислоҳотларидан келиб чиқадиган бўлсак, давлат ичида пайдо бўлаётган иқтисодий макон ҳудудларнинг мустақил иқтисодий субъектларга айланиб бораётганлиги билан белгиланади. Бундай шароитда ҳудудий сиёсат тобора кўпроқ камчиликларни бартараф этишнинг бир усули сифатида эмас, балки рақобат сиёсати ва кенгроқ қамровли ривожланиш сиёсати сифатида қаралиши мақсадга мувофиқдир. Таҳлил ва натижалар Тадқиқотда тавсифловчи статистика (Descriptive Statistics) таҳлилини амалга оширамиз ва бу орқали тасодифан рўй берган бўлиши мумкин бўлган гуруҳлар орасидаги фарқнинг ишончли эканлиги эҳтимолини баҳолашдан хулоса чиқариш учун статистик маълумотлардан фойдаланамиз. Шундай қилиб