Понятие затрат и затрат, их содержание и описание

Аннотация

Харажатлар ва таннарх тўғрисидаги кўрсаткичлар режалаштириш, назорат ва бошқарув қарорларини қабул қилишда муҳим аҳамият касб этади. Мазкур мақолада харажатлар, ишлаб чиқариш харажатлари ва маҳсулот таннархи тушунчаларининг мазмуни ва тавсифи очиб берилган. Корхона харажатларининг таснифи ўрганилган. Бевосита ва билвосита ишлаб чиқариш харажатлари ҳамда таннарх ҳисоби тизимига таърифлар берилган. Таннарх ҳисоби фанининг мақсади, вазифалари ва объектларига аниқликлар киритилган. Калит сўзлар: харажатлар, ишлаб чиқариш харажатлари, маҳсулот таннархи, бевосита ва билвосита ишлаб чиқариш харажатлари, таннарх ҳисоби. Аннотация: Показатели о расходах и себестоимости имеют большое значения при планирования, контроля и принятия управленческих решений. В этой статье описывается содержание и определения понятий расходов, производственных затрат и себестоимости продукции. Изучена классификация расходов предприятия. Даны определения напонятий прямых и косвенных производственных затрат и системы учета себестоимости. Уточнены цели, задачи и объекты дисциплины учета затрат. Ключевые слова: расходы, производственные затраты, себестоимость продукции, прямые и косвенные производственные затраты, учет себестоимости. Annotation: Indicators of expenses and costs are of great importance in planning, control and management decisions. This article describes the content and definitions of the concepts of expenses, manufacturing costs, and production costs. The classification of expenses has been studied. Definitions are given for the concepts of direct and indirect production costs and the cost accounting system. The goals, objectives and objects of cost accounting have been clarified as an economic science. Key words: expenses, manufacturing costs, production costs, direct and indirect production costs, cost accounting. Кириш Ўзбекистон Республикаси 2016 йил 13 апрелда янги таҳрирда қабул қилинган “Бухгалтерия ҳисоби тўғрисида”ги қонуни 7-моддасида “Активлар, мажбуриятлар, хусусий капитал, захиралар, даромадлар, харажатлар, фойда, зарарлар ва уларнинг ҳаракати билан боғлиқ хўжалик операциялари бухгалтерия ҳисобининг объектларидир” [1] деб тавсиф келтирилган. Ўзбекистон Республикасининг Президенти Ш.М. Мирзиёев “Танқидий таҳлил, қатъий тартиб-интизом ва шахсий жавобгарлик – ҳар бир раҳбар фаолиятининг кундалик қоидаси бўлиши керак” деб номланган асарида “Биринчи – ислоҳотларнинг қай даражада самара бераётганини кўрсатадиган мақсадли дастурларни амалга ошириш натижадорлиги. Булар қаторида саноат ва бошқа 3/2021 (№ 00053) http://iqtisodiyot.tsue.uz 31 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 3, may-iyun, 2021 yil тармоқларни ривожлантиришнинг қуйидаги иқтисодий ва молиявий кўрсаткичларини келтириш мумкин: ишлаб чиқариш қувватларининг аҳволи, харажатларни ва таннархни пасайтириш, маҳаллийлаштириш ва рентабеллик даражаси, маҳсулот рақобатдошлигини сўзсиз ошириш” [2] деб қайд этдилар. Бундан кўриниб турибдики, бухгалтерия ҳисоботларида акс эттириладиган ишлаб чиқариш қувватларининг аҳволи, харажатлар ва таннарх, маҳаллийлаштириш ва рентабеллик даражаси каби кўрсаткичлар бугунги кунда ўта муҳим аҳамият касб этишини алоҳида таъкидлаш лозим. Бу масалалар бошқарув ҳисобининг асосий объектлари ҳисобланади. Белгиланган устувор вазифани ҳал қилиш мақсади МҲХСларни тўлиқ тизимли жорий қилинишини ҳамда бу борада кадрлар тайёрлашни тубдан яхшилашга қаратилган Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2020 йил 24 февралда ПҚ-4611 “Молиявий ҳисоботнинг халқаро стандартларига ўтиш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги қарори [3] қабул қилинди. Ушбу қарорнинг мақсади мамлакатимизда хорижий инвестицияларнинг кириб келиши учун инвестицион муҳитни яхшилаш, компанияларнинг инвестициявий жозибадорлигини ошириш, хорижий инвесторларни зарур ахборотлар билан таъминлаш, ҳисоботларнинг мазмуни ва таркибини ахборот фойдаланувчиларнинг эҳтиёжларига уйғунлаштириш ва бошқа бир қатор вазифалар бўлиб ҳисобланади. Халқаро тажрибаларда бухгалтерия ҳисоби тизими молиявий ҳисоб (financial accounting) ва бошқарув ҳисоби (management accounting) каби таркибий қисмлардан ташкил топган. Шу нуқтаи назардан бугунги кунда бухгалтерия ҳисоби фани ҳам молиявий ҳисоб ва бошқарув ҳисобига бўлиб ўрганилмоқда. Молиявий ҳисоб бу асосан ташқи ахборот фойдаланувчиларга молиявий ҳисобот кўринишида ахборотларни тақдим қилиш бўлса, бошқарув ҳисоби эса ички ахборот фойдаланувчилар, яъни менежерларга қарорлар қабул қилишлари учун фойдали ахборотларни етказиб бериш қуйи тизимига айтилади. Бошқарув ҳисобининг таркибида таннарх ҳисоби деб аталадиган алоҳида ўзининг предмети ва объектига эга бўлган қуйи тизим шаклланган. Хўш, бу қуйи тизим харажатлар ва таннарх тушунчаларига қандай муносабат билдиради? Харажатлар ва таннарх бир хил тушунчами ёки улар фарқ қиладими? Таннарх ҳисобининг асосий объектлари нималардан иборат? Шу каби саволлар хорижий тажрибалар асосида мамлакатимизда энди шаклланиб келаётган таннарх ҳисоби учун ўта муҳим аҳамият касб этади. Мавзуга оид а