Предоставление услуг и цифровые услуги: этапы развития и социально-экономическая значимость

Аннотация

The service sector is closely linked to the history of mankind, and this scientific article is the evolutionary model of the service sector, which shows that the development of the service sector in this scientific model is becoming digital services, which is related to human daily life. Therefore, this scientific article provides a scientific definition of the terms service and digital services. Keys words: Service, digital services, digital economy, innovation, industrial, postindustrial, agrarian society, communication and information, communication, evolution, model. Кириш Ўзбекистон Республикаси мустақилликка эришгач, ривожланишнинг илғор ва оптимал вариантини танлашга интилди. Бундай танловлар орқали хизматлар соҳасини ҳар томонлама ривожлантириш, иқтисодиётни босқичма-босқич ислоҳ қилиш масаласини қўйди. Аҳолининг социал муаммоларини ҳал қилиш, аҳоли турмуш шароитини яхшилаш ёш мамлакат учун қуйидаги ислоҳотларни амалга ошириш керак эканлигини кўрсатди: Биринчидан мулкий муносабатлар ислоҳоти; Иккинчидан аграр ислоҳоти; Учинчидан молия-кредит ислоҳоти; Тўртинчидан социал ислоҳотлар; Бешинчидан ташқи иқтисодий алоқалар ислоҳоти[1]. Ҳар бир мамлакат ривожланишнинг муқобил усулларини излашга ҳаракат қилади ва шу орқали мамлакатда мавжуд ресурслар, аҳолининг илмий салоҳияти, 6/2020 (№ 00050) http://iqtisodiyot.tsue.uz 186 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 6, noyabr-dekabr, 2020 yil инновацион қобилият, фан техника ютуқларидан унумли фойдаланади. Бизнинг мамлакатимиз ҳам, дастлабки кунлардан иқтисодий ислоҳотларни амалга оширишда мавжуд ресурслар ва усуллардан мақсадли фойдаланди. Бироқ, аҳоли талабининг турлича ўзгариши оқибатида, иқтисодий ресурслардан унумли фойдаланишни тақозо этади. Ҳозирги кунга келиб, мамлакатда ресурслар кам талаб этадиган хизматлар соҳасини танлаш, инновация ва рақамли иқтисодиётни ривожлантириш ва кенг кўламда фойдаланиш керак эканлигини кўрсатмоқда. Бизнинг назаримизда инновация ва рақамли иқтисодиёт, бозор иқтисодиётининг замонавий категориялари саналади. Бу категориялар ичида рақамли иқтисодиёт хизматларнинг аксар қисмини шакллантиради. Шу сабабли бизлар “Инновация” ва “Рақамли иқтисодиёт” категорияларини назарий жиҳатдан алоҳида тўхталиб ўтишни лозим топдик. Адабиётлар таҳлили Буюк иқтисодчи Адам Смит (1723-1790) хизмат шаклидаги ноз-неъматларнинг иқтисодий мазмунини тўлароқ очиб бериш ҳамда унинг мамлакат ижтимоий бойлигининг манбаи сифатида қараш муаммосини ҳал этиш мақсадида ўзининг жаҳонга машҳур “Ҳалқлар бойлигининг табиат ва сабаблари тадқиқоти” номли асарида «унумли меҳнат» ва «унумсиз меҳнат» тушунчалари хусусида фикр билдирган[2]. Шу орқали А.Смит моддий ва номоддий ишлаб чиқаришни фарқлаб дастлабки хизмат тушунчаси яралишига катта хисса қўшган. “Хизмат” атамаси олимлар томонидан иқтисодий адабиётларда турлича нуқтаи назардан қўлланилиб иқтисодий билим соҳасига боғлиқ ҳолда талқин қилинади. Ушбу атама доирасида кўплаб хорижлик ва маҳаллий олимларимиз назарий тадқиқотлар олиб боришган. Таниқли олимлардан бири Ф.Котлер бўлиб, у хизматга қуйидагича таъриф беради: “Хизмат – бу бир томон бошқасига таклиф қилиши мумкин бўлган ҳар қандай фаолиятдир”[3]. Республикамизнинг таниқли олимларидан И.С.Тухлиев: “Хизматлар - бу кўзга кўринмас товарнинг ўзига хос туридир”[4] дейди ва ушбу ёндашувда олим хизматни товар хусусиятини ифодалаган, яъни, хизматлар ишлаб чиқариш, моддий ишлаб чиқариш жараёнларидаги меҳнат муносабатларини ўзида акс эттиради, аммо ишлаб чиқариш жараёни натижаси номоддий шаклга эга бўлади деб таъкидлашга ҳаракат қилади. Хизмат тушунчасига И.Очилов томонидан берилган таъриф бошқаларига нисбатан мазмун ва моҳият жиҳатидан такомиллик касб этган ва у қуйидаги шаклда берилган: “Хизмат дейилганда, инсоннинг, хўжалик юритувчи субъектларнинг, давлатнинг ва жамиятнинг маълум бир эҳтиёжини қондиришга йўналтирилган кишиларнинг наф келтирадиган хизмат жараёни билан боғлиқ онгли фаолияти тушунилади”[5]. Тадқиқот методологияси Мақоланинг илмий таркибини ёритишда тарихий қиёсий усулдан унумли фойдаланиб, унинг илмий моделини ишлаб чиқишда самарали фойдаланилди. Шу асосда, назарий-иқтисодий усуллар орқали хизмат кўрсатиш ва рақамли хизматлар атамасига таъриф бериб, амалий – назарий тавсияларни илгари суришга имкон беради. 6/2020 (№ 00050) http://iqtisodiyot.tsue.uz 187 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 6, noyabr-dekabr, 2020 yil Таҳлил ва натижалар Хизматлар соҳасига назар ташлар эканмиз хизматларнинг кўпчилик иқтисодиёт соҳасидаги олимларнинг турлича фараз ва қарашлари мавжудлиги, баъзи ҳолларда эса бир бировини инкор қиладиган қарашларга гувоҳ бўламиз. Шу сабабли хизмат ва хизмат кўрсатиш моҳияти пухта ва якдил ишлаб чиқилмас экан, илмий адабиётлар амалиётга боғланмайди. Шу сабабли бизлар хизмат ва сервис моҳияти ва фарқини англаш керак деб хисоблаймиз. Бизнинг назаримизда хизмат - бу маълум томон тарафидан йўналтирилган ўз қийматига эга бўлган номоддий кўринишдаги ҳаракат ёки, меҳнат маҳсули тушунилади