Econometric analysis of the impact of the covid-19 coronavirus pandemic on the stock market of Uzbekistan

Аннотация

in the article have been examined scientific and theoretical aspects of the impact of the COVID-19 coronavirus pandemic on stock markets. Also, the changes in the turnover of the Republican Stock Exchange "Tashkent" during the pandemic were analyzed, on the basis of econometric analysis revealed the correlation of factors affecting the turnover of the COVID-19 coronavirus pandemic on the stock exchange. Proposals have been developed to increase the activity of the stock market of Uzbekistan. Keywords: COVID-19, stock market, econometric analysis, index, model, pandemic, correlation, regression. Кириш Инсоният учун янги бир чақирув, синов бўлган тожли вирус дунё мамлакатларининг забардаст иқтисодиётларини навбати билан синдириб келмоқда. Биологик келиб чиқиши бўйича аниқ бир далил ва исбот бўлмасада, дунё иқтисодиётига ҳам ижобий, ҳам салбий оқибатлари кўпгина олимлар ва тадқиқотчилари томонидан эътироф қилинмоқда. Дастлабки босқичда барча чегаралар ёпилди, мамлакатлар ҳудудларида карантин режими эълон қилинди, кўпгина корхона ва ташкилотларда масофавий меҳнат фаолияти жорий этилди ва энг муҳими, вирусга қарши курашиш ва мамлакат иқтисодиётига кўмаклашиш учун жамғармалар ташкил этилди. Ушбу жамғармаларнинг ташкил этилиши пандемиянинг иқтисодий асоратларини юмшатишга қаратилган бўлиб, биринчи навбатда, аҳолининг заиф қатламини ҳимоя қилишни давлат олдига энг асосий вазифа сифатида қўяди. 2020 йил 19 март куни Европа Марказий банки (ЕМБ) Коронавирус пандемияси туфайли молия бозорларда вужудга келган вазиятни барқарорлаштириш мақсадида Pandemic Emergency Purchase Programme деб номланган дастурни эълон қилди. Ушбу дастур фонд бозори иштирокчиларидан умумий 750 миллиард евро миқдорида давлат ва корпоратив облигацияларини сотиб олишни кўзда тутади [12]. Европа Марказий банки маълумотига кўра, ушбу чоралар Европа молиявий бозорларидаги вазиятни барқарорлаштиришга хизмат қилади. Жаҳон рўй бераётган COVID-19 пандемияси дунё мамлакатлари иқтисодиётининг барча соҳалари сингари фонд бозорларига ўз таъсирини ўтказмоқда. Глобаллашув 5/2020 (№ 00049) http://iqtisodiyot.tsue.uz 223 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 5, sentyabr-oktyabr, 2020 yil шароитида мамлакатимизда фонд биржасида акциялар қийматини мунтазам эълон қилиб бориш, аҳолида акциялар сотиб олишга иштиёқ ва интилишни ошириш, акцияларни ҳақиқий қимматли қоғозга айлантириш ҳамда муҳим даромад манбаи бўлиши таъминланмаганлиги фонд бозорини ривожланишига тўсқинлик қилмоқда. Шу билан бир қаторда, COVID-19 пандемиясининг фонд бозорига таъсир этувчи омилларини тадқиқ этиш муҳим аҳамиятга эга. 2017-2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегиясида «инвестиция муҳитини такомиллаштириш ва корхоналарни стратегик бошқаришда акциядорларнинг ролини кучайтириш» [1] бўйича муҳим вазифалар белгилаб берилган. Мазкур вазифаларнинг бажарилиши фонд бозорини ривожлантириш борасидаги ишларни жадаллаштиришни талаб этади. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ4947-сон «Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича ҳаракатлар стратегияси тўғрисида»ги [2] ва 2012 йил 19 мартдаги ПҚ-1727- сонли «Фонд бозорини янада ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарорлари ҳамда мазкур соҳага тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишда мазкур мақолада баён этилган тадқиқот натижалари муайян даражада хизмат қилади. Шу билан бирга, COVID-19 пандемияси шароитида Ўзбекистон фонд бозорини ривожлантиришга таъсир этувчи асосий омилларни аниқлаш, аниқланган муаммоларни бартараф этиш ошириш масалалари етарлича тадқиқ этилмаганлиги мазкур мавзунинг долзарблигини белгилайди. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили COVID-19 пандемияси бошланганига узоқ муддат бўлмасада, унинг мамлакатлар иқтисодиёти, иқтисодиётнинг турли соҳалари ва тармоқлари, хусусан, фонд бозорларига таъсирига оид бир қатор илмий тадқиқот ишлари амалга оширилди. Жумладан, хорижлик иқтисодчи олимлар Ansari Saleh Ahmar ва Eva Boj del Valлар [3] томонидан Covid-19 пандемиясини Испанияда ривожланишини прогноз қиладиган ARIMA ва SutteARIMA эконометрик моделлари ишлаб чиқилиб, танланма маълумот сифатида Испаниянинг 2020 йил 12 февралдан 2 апрелгача фонд бозори савдо ҳажми ва коронавирус инфекцияси билан касалланганлар сони олинган ва аппробациядан ўтказилган. David Iheke Okorie ва Boqiang Linлар тадқиқотларида фонд бозорларида COVID-19 пандемиясининг фрактал таъсири ўрганилган [4]. Каронавирус таъсир кўрсатган энг йирик 32 та мамлакат фонд бозори индекслари тўғрисидаги маълумотлар асосида COVID-19 тарқалишининг дастлабки ва кейинги ҳолатлари учун кетма-кет ҳаракатланувчи ўзаро боғлиқлик таҳлили (DMCA) ва ўзаро корреляцион (DCCA) усуллари ёрдамида таҳлил қилинган. Олинган натижаларга кўра, фонд бозорида COVID-19 инфекциясининг фрактал таъсири аниқланган. Бундан ташқари, ушбу фрактал таъсир вақт ўтиши билан (ўрта ва узоқ муддатда) фонд бозорининг даромадлилиги ва ўзгарувчанлиги (волатилли