Влияние кластеризации на конкурентоспособность экономики

Аннотация

The article substantiates the cluster principle of the formation of new economic structures. The prerequisites, causes and mechanisms of creating network structures are analyzed. The features, advantages of production based on cluster schemes and barriers to the development of their activities are analyzed. Key words: cluster, competitiveness, aggregation, integration structures, transaction costs, convergence. Кириш Миллий иқисодиётнинг рақобатбардошлигини ошириш масаласи бугунги кунда ҳар бир мамлакат ҳукумати олдида турган асосий вазифалардан биридир. Рақобатбардошлик мамлакатнинг жаҳон бозоридаги ўрнини белгилайди. Миллий маҳсулотларга ички ва ташқи бозордаги юқори талаб ишлаб чиқариш ҳажмини оширади, иқтисодий ўсишни таъминлайди. Минтақавий ва миллий иқтисодиёт миқёсида рақобатбардошликни таъминлаш мураккаб жараён бўлиб, тизимли, изчил, илмий асосланган чора-тадбирларни амалга оширишни талаб этади. Бу масала иқтисодий фаннинг доимий диққат марказида. Аммо, иқтисодчи олимларнинг мавзуга доир баҳс-мунозаралари, таҳлиллари, яратилган илмий ишларига қарамай, фанда миллий иқтисодиётнинг рақобатбардошлиги атамасининг моҳиятини тўла очиб берувчи бирор назария мавжуд эмас. Мамлакат иқтисодиёти рақобатбардошлиги атамасининг умум эътироф этилган таърифи ҳам ишлаб чиқилмаган. Фанда корхона рақобатбардошлигининг аниқ таърифи мавжуд бўлсада, уни мамлакат иқтисодиётига нисбатан қўллаб бўлмайди. Мавзунинг долзарблиги, амалий аҳамиятининг юқорилиги уни назарий жиҳатдан чуқурроқ ўрганишни тақозо этади. Зеро, бутун дунёда коронавирус пандемияси сабабли вужудга келган глобал 5/2020 (№ 00049) http://iqtisodiyot.tsue.uz 141 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 5, sentyabr-oktyabr, 2020 yil иқтисодий инқироз шароитида ҳар бир мамлакат мавжуд имкониятлардан самарали фойдаланган ҳолда миллий иқтисодиёт рақабатбардошлигини таъминлаш орқали иқтисодий барқарорликка эришиши мумкин. Кўпгина мамлакатларда ишлаб чиқаришнинг мавжуд тузилмаси иқтисодий ўсиш кўрсаткичларига салбий таъсир этмоқда. Бунда гап иқтисодиётда тармоқлар орасидаги алоқаларнинг тўғри ташкил этилмаганлиги ёки узилиб қолганлиги ҳақида бормоқда. Иқтисодий фан олдидаги вазифа минтақавий, миллий ва ҳалқаро даражада жадал иқтисодий ўсишни таъминлай олувчи ва рақобатбардошликни оширувчи иқтисодий сиёсат механизмини ишлаб чиқишдир. Бунда тармоқлараро мажмуалар ҳисобланмиш кластерлар тузиш услубиётини ишлаб чиқиш мақсадга мувофиқдир. Чунки кластерлар ўзига хос “ўсиш нуқталари” бўлиб, тармоқлараро муносабатлардаги тузилмавий камчиликларни ва хўжалик субъектларида шаклланган бир тармоқли ишлаб чиқариш тузилмасини бартараф этади. Ўзбекистонда ҳам миллий иқтисодиётнинг рақобатбардошлигини ошириш масаласи долзарбдир. Айни вақтда мамлакатимиз босиб ўтган тараққиёт йўлининг чуқур таҳлили, бугунги кунда жаҳон бозори конъюнктураси кескин ўзгариб, глобаллашув шароитида рақобат тобора кучайиб бораётгани давлатимизни янада барқарор ва жадал суръатлар билан ривожлантириш учун мутлақо янгича ёндашув ҳамда тамойилларни ишлаб чиқиш ва рўёбга чиқаришни тақозо этмоқда [1]. Ўзбекистонда иқтисодиётнинг рақобатбардошлигини оширишда асосий эътибор таркибий ўзгартиришларни чуқурлаштириш, миллий иқтисодиётнинг етакчи тармоқларини модернизация ва диверсификация қилишга қаратилган. Ишлаб чиқаришни кластер усулида ривожлантириш амалиётининг ташкил этилиши шу мақсад томон қўйилган бир қадамдир. 2017-2020 йиллар орасида мамлакат иқтисодиётининг турли соха ва тармоқларини кластер усулида ривожлантириш, кластерлар ташкил этишни кўзда тутувчи ўндан ортиқ Ўзбекистон Республикаси Президенти ва Вазирлар Маҳкамаси Қарорлари имзоланди. Бу Қарорлар асосида бир қатор вилоятларимизда кластерлар ташкил этилди ва бу борадаги ишлар давом эттирилмоқда. Мамлакатимиз иқтисодиётининг мухим сохалари бўлмиш қишлоқ ҳўжалиги ва саноат интеграциясини таъминлашда кластерлаштириш сиёсати айниқса аҳамиятлидир. Шундай экан, мамлакат иқтисодиёти рақобатбардошлигини оширишга кластерлар фаолиятини ривожлантириш орқали эришиш масаласи иқтисодий фанда долзарб ҳисобланади. Ушбу мақола кластерларнинг миллий иқтисодиёт рақобатбардошлигини ошириш имкониятларини таҳлил қилишга бағишланган. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Мамлакатлар иқтисодиёти рақобатбардошлигини бошқариш масаласи билан хорижий мамлакатларда ва мамлакатимизда кўпгина олимлар шуғилланадилар. Ишлаб чиқаришни ташкил этишнинг кластер ёндошувидан мамлакатимизда фойдаланила бошланганига кўп вақт бўлмаган бўлсада, хорижда рақобат назарияси асосчилари бу йўналишни анчадан буён ривожлантириб келмоқдалар. Мамлакатларнинг ҳалқаро савдода рақобатбардошлигини таъминлашнинг илмий асосларини классик мактаб асосчиси Адам Смит ўзининг мутлоқ устунлик назариясида ишлаб чиққан бўлса, унинг таълимотини кейинчалик шогирди Д. Рикардо нисбий устунлик назариясида ривожлантирди [2]. Бу назарияларда илк бор 5/2020 (№ 00049) http://iqtisodiyot.tsue.uz 142 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 5, sentyabr-oktyabr, 2020 yil мамлакатл