Improving the organization and management of stocks at wholesale enterprises

Аннотация

The role of inventories in meeting the needs of the population in the most important goods in today's pandemic, issues related to the creation of inventories, the socio-economic importance of creating inventories in wholesale enterprises are covered in this article. Keywords: wholesale trade, inventory, supply of commodity stocks, storage, inventory, distribution, wholesale turnover. Кириш Ўзбекистонда амалга ошириб келинаётган ижтимоий-иқтисодий ислоҳотларни ва иқтисодиёт тармоқларида фаолият юритаётган корхоналарнинг фаолиятини пандемия шароитида давом эттириш, ишлаб чиқариш корхоналари ва аҳолининг энг зарур турдаги товар-моддий ресурсларга бўлган эҳтиёжларини қондириш долзарб масалалардан ҳисобланади [1]. Ўзбекистон иқтисодиёти тармоқлари корхоналарида глобал инқирозни салбий таъсирларини юмшатишда улгуржи савдонинг ҳам ўз ўрни бор. Улгуржи товар айланмаси ривожланиши ва ўсиши тармоқлараро алоқаларни мустаҳкамлаб, иқтисодий ўсишни таъминлайди. Пандемия шароитида ишлаб чиқариш узлуксизлигини таъминлаш, тайёр маҳсулотлар ишлаб чиқариш ҳажмини ошириш ва истеъмол бозорини тўйинтиришда улгуржи савдонинг роли янада ошмоқда. Чунки, техник-ишлаб чиқариш мақсадларига мўлжалланган маҳсулотлар бозорида ҳам, истеъмол бозорида ҳам улгуржи савдо корхоналари борки, товар- моддий ресурслар ҳаракати узлуксиз таъминланади. Пандемия шароитида ишлаб чиқариш узлуксизлигини ва истеъмол бозорини тўйинишини таъминлаш улгуржи савдодаги захиралар ҳисобидан амалга оширилишига эътиборни қаратиш лозим. Энг асосийси улгуржи савдо корхоналари «таъминот-ишлаб чиқариш-тақсимот- истеъмол» занжирининг товар-моддий ресурслар захирасини ҳосил қилувчи асосий оралиқ бўғини ҳисобланади. Улгуржи савдо корхоналари фаолиятида захираларни 4/2020 (№ 00048) http://iqtisodiyot.tsue.uz 144 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 4, iyul-avgust, 2020 yil яратиш, уларни сақлаш, ассортимент ва миқдор бўйича назорат қилиш ва бошқариш асосий функция ҳисобланади. Олиб борилган тадқиқотлар асосан улгуржи савдонинг асосий мазмун- моҳияти, воситачилик фаолияти, ташкилий-иқтисодий механизмлари, улгуржи савдо айланмасининг самарадорлиги, функциялари, маркетинг фаолиятига бағишланган. Лекин улгуржи савдода захираларни яратишнинг ташкилий-иқтисодий механизмлари, захираларни оптималлаштириш жиҳатлари кам ўрганилган. Шундан келиб чиққан, ҳолда пандемия шароитида улгуржи савдо корхона ва ташкилотларида захираларни яратишнинг заруриятини асослаб бериш, ташкилий-иқтисодий механизмларини такомиллаштириш масалаларига эътибор қаратилди. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Мавзуга оид, яъни товар захираларини бошқариш асосан логистикага оид илмий изланишларда кенг ўрганилган. Шунингдек, менежмент ва маркетингга боғлиқ илмий изланишларда ҳам тадқиқ қилинган. Логистика асосан зихира сиёсати билан шуғулланадиган фан ҳисобланганлиги учун ҳам ушбу йўналишда тадқиқот олиб борган мутахассислар маҳсулот етказиб бериш тизимини бошқариш, захираларни бошқариш бўйича алоҳида илмий изланишлари тақсинга сазовардир. Жумладан, Bowersox D.J., Closs D.D., Hedfeich O.K. логистика менежменти бўйича кенг тадқиқотларида, товар захираларини бошқариш муаммолари, логистик занжирнинг ҳар бир бўғинида захирани ташкил этиш ва бошқариш масалаларига тўхталиб ўтган [3]. Маҳсулот етказиб бериш занжирларида, жумладан, бошланғич хомашё ресурсларни ишлаб чиқариш корхоналарига етказишда захиранинг ўрни, захирани яратиш тамойиллари, захираларни бошқаришда етказиб беришлар занжирларига мослашиш ҳамда логистик фаолиятни асосий ечимларга интеграциялаш ва мувофиқлаштириш масалалари С.Джеймс, Ф.Доналд, Д.Вудлар изланишида тадқиқ қилган [4]. Захираларни бошқариш бўйича МДҲ олимларининг илмий изланишлари ҳам тақсинга сазовордир. С.В.Токманев логистик инфратузилмани ривожлантиришда улгуржи-воситачилик фаолиятида захираларни бошқаришнинг методологиясини тадқиқ қилган [12]. О.Ю.Гришева тадқиқотларида саноат маҳсулотлари савдосида моддий оқимларни интеграциялашнинг логистик координацияси ўрганилган[10], В.В.Кобзев саноат корхоналарининг етказиб бериш занжирларини бошқаришнинг усуллари [11], етказиб бериш занжирини ташкил этишда захираларни ўрни Л.Дуглас томонидан тадқиқ қилинган [9]. Товар захираларини бошқариш маркетинг бўйича илмий изланишлар олиб борган олимлар ишларида ҳам ўрганилган. Маркетингга оид илмий изланишларнинг савдо каналларини шакллантириш, товар ҳаракатининг бўғини сифатида захираларни меъёрлаштириш масалалари тадқиқ қилинган. Шунингдек, маркетинг-логистика атамаси ҳам Philip Kotler, Kevin Lane Keller тадқиқотларида кенг ишлатилади [8]. Martin Christopher, Helen Peck ишларида ҳам маркетинг-логистика тадқиқ қилинган [7]. Юқорида олиб борилган илмий тадқиқот ишларининг методологик асосларига таянган ҳолда, улгуржи савдо корхоналарида товар захираларини ташкил этиш ва бошқариш масаласи тадқиқ этилади 4/2020 (№ 00048) http://iqtisodiyot.tsue.uz 145 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 4, iyul-avgust, 2020 yil Таҳлил ва натижалар Ҳар қандай товар зах