The Impact of the Covid-19 Coronavirus Pandemic on the Financial Market of Uzbekistan

Аннотация

The article examines the scientific and theoretical aspects of the impact of the COVID-19 coronavirus pandemic on the financial market. Also, changes in world and Uzbek stock indices during the pandemic were analyzed. The factors that negatively affect the market value of shares of joint-stock companies in the stock market of Uzbekistan are identified, proposals and conclusions are drawn up on their reduction. Keywords: COVID-19 coronavirus infection, financial market, stocks, pandemic, financial risk, joint stock company, net income, dividends. Кириш 2019 йил декабридан бошланиб ҳозирги кунда COVID-19 коронавирус инфекциясининг бутун дунё бўйича тез суръатлар билан тарқалиши жаҳон молия бозорларига ҳам салбий таъсир кўрсатмоқда. Бу дунё мамлакатлари иқтисодиётига юқори даражадаги хавфни яратди. Бундай шароитда глобал молия бозорларида ноаниқликлар вужудга келганлиги сабабли инвесторлар маблағларининг катта қисмини йўқотишларига олиб келди. Жорий йилнинг март ойидан бошлаб юзлаб давлатларни қамраб олишга улгарганлиги сабабли, 2020 йил 11 мартда Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилот (ЖССТ) COVID-19 коронавирус инфекцияси тарқалишини пандемия деб эълон қилди. Бизга маълумки, қимматли қоғозлар бозори иқтисодиётнинг барометри бўлиб, капитал бозори маълум даражада мамлакат иқтисодиётининг умумий ҳолатини акс эттиради. Молия бозорларида ноаниқликларнинг кучайиши нархларнинг кескин ўзгаришига олиб келади. Пандемия таъсирида дунё молия бозорлари мисли кўрилмаган миқёсда кескин ҳаракатга эга бўлди. Натижалар шуни кўрсатадики, пандемияга қарши глобал молия бозорида хатарлар сезиларли даражада ошди. Натижада касалликнинг ноаниқлиги ва у билан боғлиқ иқтисодий йўқотишлар бозорларни жуда ўзгарувчан ва олдиндан айтиб бўлмайдиган ҳолга келтирди. Мамлакатларда вирусни ўз ичига олган анъанавий бўлмаган сиёсий чоралар янада ноаниқликни келтириб чиқаради ва узоқ муддатли муаммоларга олиб келиши 4/2020 (№ 00048) http://iqtisodiyot.tsue.uz 23 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 4, iyul-avgust, 2020 yil мумкин. Охир оқибат, глобал ҳамжамиятда парчаланиш тенденцияси вирусга қараганда кўпроқ хавф туғдиради. Ўзбекистон молия бозорларида коронавирус пандемияси таъсирини юмшатиш ва фаолиятини барқарорлигини таъминлаш мақсадида бир қатор чора-тадбирлар ишлаб чиқилмоқда. Жумладан, 2020 йил 6 июлда Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Рақобат муҳитини янада ривожлантириш ва иқтисодиётдаги давлат иштирокини қисқартириш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги ПФ-6019-сон фармони эълон қилинди. Фармонга мувофиқ, 2020 йил 1 октябрдан бошлаб давлат иштирокидаги хўжалик юритувчи субъектларнинг, шунингдек уларнинг аффилланган шахсларининг ва хўжалик фаолиятини амалга ошириш ваколатлари берилган давлат муассасаларининг (мудофаа қобилияти ва миллий хавфсизлик мақсадларида бундан мустасно) таъсис этилишига қуйидаги ҳолларда йўл қўйилмайди: - битта товар бозорида бешта ва ундан ортиқ хусусий тадбиркор фаолият юритиб келаётган соҳаларда; - давлат органлари томонидан ўзларига лицензиялаш, рўйхатга олиш, аккредитациядан ўтказиш ва рухсат бериш ваколати берилган соҳаларда. Шунингдек, 2020-2024 йилларда товар ва молия бозорларида рақобатни ривожлантириш стратегияси тасдиқланди. Демак, дунёда давом этаётган COVID-19 коронавирус пандемиясининг иқтисодиётга, шу жумладан, мамлакатлар молия бозорларига таъсирини юмшатишга қаратилган илмий таклифлар ишлаб чиқиш ва уларни жорий қилиш бугунги кунда долзарб аҳамият касб этади. Мавзуга оид адабиётлар шарҳи COVID-19 коронавирус пандемияси бошланганига унчалик узоқ вақт бўлмаган бўлсада, бошқа соҳа олимлари билан бир қаторда иқтисодчи олимлар томонидан ҳам пандемиянинг иқтисодиётга, хусусан, молия бозорига таъсири билан боғлиқ тадқиқотлар амалга оширилди. Хитойлик иқтисодчи олимлар Dayong Zhanga, Min Hua ва Qiang Jiлар пандемиянинг молия бозорига таъсири сценарийсини 5 бўлимга ажратган ҳолда тадқиқ этишган [2]. Жумладан, биринчи бўлиб сценарий бўйича тушунтириш бериш ва молия бозоридаги тизимли риск қонуниятлари моҳиятини мавжуд маълумотлар асосида ўрганиб чиқади ва қуйидаги саволларга жавоб беришга ҳаракат қилади: фонд бозорларидаги риск пандемияга қандай жавоб бера олади? Тизимли рисклар дунё бўйлаб ортиб борадими? Сиёсат аралашувининг потенциал таъсири қандай? 2-бўлимда пандемия ҳақидаги асосий маълумотларнинг умумий тавсифи берилган. 3-бўлим статистик маълумотлар таҳлилидан иборат. 4-бўлимда сиёсатнинг таъсири муҳокама қилинган. 5-бўлим хулосалардан иборат. Badar Nadeem Ashraf ўз тадқиқотида [3], фонд бозорларининг COVID-19 пандемиясига реакциясини кўриб чиққан. Муаллиф фикрича, кундалик COVID-19 тасдиқланган ҳолатлар ва ўлим ҳолатлари тўғрисидаги маълумотлардан фойдаланиб ҳамда 64 мамлакатдан 2020 йил 22 январдан 2020 йил 17 апрелгача фонд бозорларидаги даромадлар маълумотларига кўра, тасдиқланган COVID-19 ҳолатларининг ўсиши фонд бозорларига салбий таъсир кўрсатди. Яъни, тасдиқланган 4/2020 (№ 00048) http://iqtisodiyot.tsue.uz 24 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” il