Using tax incentives to mitigate the negative impact of the coronavirus pandemic and the global crisis on agriculture

Аннотация

The article focuses on the main directions of tax incentives for agriculture in our country during the coronavirus pandemic. In addition, it puts forward scientific proposals and practical recommendations aimed at stimulating the agricultural sector through taxes. Keywords: COVID-19, pandemic, quarantine, tax, tax rate, tax benefits, agriculture, food security, global crisis. Кириш Ҳозирги кунга келиб дунёнинг энг долзарб муаммосига айланган коронавирус пандемияси балоси ер юзи аҳолисининг ижтимоий-психологик ҳолатига салбий таъсир этиш билан бирга, уларнинг даромадларини кескин камайтиришни ва ишсизликни ошишини келтириб чиқармоқда ҳамда бутун иқтисодиётни инқирозли ҳолатларига дучор қилиш хавфини туғдирмоқда. Йигирма биринчи асрда илм-фан соҳасининг юқори ютуқларига эришганлигига қарамасдан, жаҳон ҳамжамияти томонидан 2020 йилда ҳеч кутилмаган ҳолат дунё бўйича вабо (эпидемия) тарқалиши юз берди. Жаҳоннинг коронавирус пандемия тарқалган давлатлар сингари мамлакатимизда ҳам вируснинг кенг ёйилишини олдини олиш чоралари кўриб келинмоқда. Таъкидлаш жоизки, республикамизда коронавирус пандемияси қарши кураш чоралари самараси дунёнинг қатор давлатлари томонидан кенг эътироф этилмоқда. Коронавирус пандемияси шароитида қишлоқ хўжалигини қўллаб-қувватлаш бевосита озиқ-овқат хавфсизлиги билан боғлиқ жараён ҳисобланади. Халқаро ташкилотлар дунёда кечаётган глобал пандемиянинг қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини ишлаб чиқаришга ва охир оқибат жаҳонда озиқ-овқат хавфсизлигини таъминлаш масалаларига жиддий эътибор қаратмоқда. Мамлакатимизда пандемия даврида олиб борилаётган чора-тадбирлар нафақат хориж давлатлари, шунингдек фуқароларимиз томонидан ҳам муносиб баҳоланмоқда. “Ижтимоий фикр” республика жамоатчилик фикрини ўрганиш маркази томонидан ўтказилган сўровномаларда 92,3 фоиз иштирокчилар давлат томонидан 3/2020 (№ 00047) http://iqtisodiyot.tsue.uz 262 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 3, may-iyun, 2020 yil амалга оширилаётган чораларни тўлиқ қўллаб-қувватлашини билдириб ўтганлар. Шу билан бирга республикамиз аҳолиси Мустақил Давлатлар Ҳамдўстлиги мамлакатларида ўзини яккалаш рейтинги бўйича энг интизомли фуқаролар сифатида жой олишди[1]. Республикамизда коронавирус пандемиясини таъсирини юмшатиш ва иқтисодиётнинг реал секторини молиявий қўллаб-қувватлаш бўйича амалга оширилган энг муҳим қадамлардан бири сифатида 10 трлн сўм маблағ миқдоридаги Инқирозга қарши курашиш жамғармасини ташкил этилиши, халқаро молия институтлари билан умумий қиймати 3 млрд доллардан ортиқ узоқ муддатли имтиёзли кредитлар ва грантларни жалб қилиш юзасидан келишувларга эришилишини эътироф этиш мумкин. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Аввалам бор, “Солиқ имтиёзлари” тушунчасига батафсил тўхталсак. Ўзбeкистoн Рeспубликaси Сoлиқ кoдeксининг (2019) 75-мoддaсидa “Солиқ тўловчиларнинг айрим тоифаларига бошқа солиқ тўловчиларга нисбатан солиқ тўғрисидаги қонун ҳужжатларида назарда тутилган афзалликлар, шу жумладан солиқни тўламаслик ёки уларни камроқ миқдорда тўлаш имконияти солиқ имтиёзлари деб эътироф этилади. Солиқ тўловчига солиқларни тўлаш бўйича муддатни кечиктириш (бўлиб-бўлиб тўлаш) имконияти берилиши солиқ имтиёзлари ҳисобланмайди.” деб эътироф этилган[2]. И.Майбуров ўзининг илмий ишларида солиқ имтиёзларининг шаклларини ҳам кўрсатиб ўтган: “солиқ имтиёзларини қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда солиқ тўлаш муддатини ўзгартириш бўйича имтиёзлар олишга имкон берувчи имтиёзлар ҳамда улар бир нечта шаклларга ажратилади: солиқ кредити, инвестицион солиқ имтиёзи, солиқ таътили” [3]. И.Александровнинг фикрича: “Солиқ имтиёзи-бу солиққа тортиш миқдорини камайтириш ёки солиқнинг субъектига бошқа солиқ тўловчига нисбатан афзаллик тақдим этишдир” [4]. В.Незамайкин ва И.Юрзинова “солиқ имтиёзи - бошқа тўловчиларга нисбатан солиқ тўловчиларга, солиқ тўловчиларнинг алоҳида тоифаларига солиқ қонунчилигида кўзда тутилган афзалликларнинг, жумладан, солиқ ёки йиғимини тўламаслик ёки кичикроқ ҳажмда тўлаш имкониятининг берилиши” деб эътироф этишган[5]. А.Ваҳобов ва А.Жўраевлар “Солиқ имтиёзлари - солиқ тўловчиларга солиқлар бўйича турли хил енгилликлар бўлиб, улар вақтинчалик ва доимий, тўлиқ ёки қисман ва бошқа кўринишларда берилиши мумкин. Солиқ имтиёзларининг турлари, амал қилиш механизмлари, белгилаш мезонлари мамлакат ижтимоий-иқтисодий ривожланиш даражасидан келиб чиққан ҳолда белгиланади деб талқин этишган[6]. Т.Маликовнинг фикрича: “Солиқ имтиёзлари деганда солиқ тўловчининг солиқ мажбуриятлари ҳажми тўлиқ ёки қисман қисқариши, тўлов муддати кечиктирилиши ёки орқага сурилиши тушунилади. Солиқларнинг рағбатлантирувчи функцияси солиқ имтиёзлари тизими орқали амалга оширилади. Солиқ имтиёзи солиққа тортиш объектининг ўзгаришида, солиққа тортиш базасининг камайишида (қисқаришида), солиқ ставкаларининг пасайтирилишида ва бошқаларда ўз ифодасини топади”[7]. Ф.Ахматуллаева эса, солиқ имтиёзига иқтисодий категория сифатида қуйидагича таъриф берган: “имтиёзлар-бу иқтисодиётни давлат томонидан тартибга солиш ва ижтимоий вази