Новый подход к методологии страхования рисков на основе государственной поддержки в условиях институциональных изменений в сельском хозяйстве

Аннотация

Мақолада қишлоқ хўжалигидаги институционал ўзгаришлар шароитида давлат кўмаги асосида рискларни суғурталаш методологиясига янгича ёндошувнинг зарурлиги, асосий йўналишлари тадқиқ этилган. Қишлоқ хўжалигидаги рискларни бошқаришда суғурта тизимининг устунликлари ҳамда ўзига хос хусусиятлари илмий асослаб берилган. Ўзбекистон Республикаси қишлоқ хўжалигида уни қўллаш имкониятлари тадқиқ этилган ҳамда тавсиялар ишлаб чиқилган. Калит сўзлар: қишлоқ хўжалиги, фермер хўжалиги, хатарлар, зарар, суғурта, агросуғурта, суғурта маҳсулотлари, хатарларни бошқариш, кредит, биржа, хеджирлаш, шартнома. Аннотация: В статье были исследованы необходимость, основные направления нового подхода к методологии страхования рисков на основе государственной помощи в условиях институциональных преобразований в сельском хозяйстве. Показаны преимущества и особенности системы страхования при управлении сельскохозяйственными рисками. Изучены возможности и разработаны рекомендации по использованию их в сельском хозяйстве Республики Узбекистан. Ключевые слова: сельское хозяйство, фермерское хозяйство, риски, потери, страхование, агрострахование, страховые продукты, управление рисками, кредит, биржа, хеджирование, договора. Кириш Мустақиллик йилларида иқтисодиётнинг бошқа тармоқлари билан бир қаторда қишлоқ хўжалик тизимида ҳам мулкчилик шаклларини ўзгартириш, деҳқонларда ерга эгалик ҳиссини шакллантириш, тизимга хизмат кўрсатадиган бозор инфратузилмасини барпо этиш юзасидан улкан аҳамиятга молик ишлар амалга оширилди. Ушбу тадбирлар қишлоқ аҳолисининг турмуш фаровонлигини ошириш, ишсизлик муаммосини ҳал этиш, қолаверса, ички ва ташқи бозорни сифатли қишлоқ хўжалик маҳсулотлари билан таъминлашга қаратилгандир. Ҳозирги шароитда қишлоқ хўжалиги соҳасидаги институционал ўзгаришлар ва бу соҳанинг замон билан ҳамнафаслигини таъминлаш, асосий қишлоқ хўжалиги товарлари ишлаб чиқарувчилари томонидан етиштирилаётган маҳсулотларнинг жаҳон бозоридан муносиб ўрин эгаллашига ҳамда озиқ-овқат хавфсизлигини таъминлашга қаратилган чора-тадбирлар изчиллик билан амалга оширилмоқда [1]. Бу борада 2017-2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегиясида белгиланган пахта ва бошоқли дон экиладиган майдонларни қисқартириш, бўшаган ерларга картошка, сабзавот, озуқа ва ёғ олинадиган экинларни экиш, шунингдек, янги интенсив боғ ва 1/2020 (№ 00045) http://iqtisodiyot.tsue.uz 215 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” Ilmiy elektron jurnali. № 1, yanvar-fevral, 2020 yil узумзорларни яратиш, кўп тармоқли фермер хўжаликларини ривожлантириш ва рағбатлантириш учун қулай шарт-шароитлар вужудга келтириш, қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини чуқур қайта ишлашга ихтисослашган агросаноат корхоналарини ташкил этиш, қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини сақлаш, ташиш ва сотиш, агрокимё, молиявий ва бошқа илғор технологияларга асосланган замонавий бозор хизматлари кўрсатишни янада кенгайтириш [2] каби вазифалар белгилаб берилган. 2030 йилгача Ўзбекистон Республикасини комплекс ижтимоий-иқтисодий ривожлантириш концепциясини ишлаб чиқиш мамлакатда амалга оширилаётган 2017–2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор йўналишлари бўйича Ҳаракатлар стратегиясига, Ҳукуматнинг молиявий-иқтисодий муносабатларнинг барча жиҳатларини ислоҳ қилиш, тармоқлар ва ҳудудларнинг иқтисодий салоҳиятини ошириш ва ижтимоий масалаларни ҳал этиш билан боғлиқ қабул қилинган қарорларига асосланади. Концепцияни ишлаб чиқиш зарурати узоқ муддатли истиқболда иқтисодиётнинг барқарор ривожланишини чеклайдиган мавжуд ижтимоий-иқтисодий муаммоларни, хавф- хатар ва таҳдидларни ҳал этиш, шунингдек, иқтисодиёт ва ижтимоий соҳанинг ҳозирги ҳолатидан барқарор ривожланишга ўтишнинг мақсадлари ва устуворликларини белгилаш ва аҳоли ҳаёт даражасини ошириш билан боғлиқдир [3]. Мамлакат иқтисодиётини ривожланишнинг барқарор тракеториясига киритиш учун қулай муҳитни таъминлайдиган институционал ислоҳотларни амалга ошириш қишлоқ хўжалигида бозор механизмларига асосланган мамлакатнинг озиқ-овқат хавфсизлигини таъминлашга, қишлоқ хўжалигида ресурсларни тақсимлашни ва нарх белгилашни эркинлаштиришга, ердан фойдаланишнинг самарали механизмларини жорий этишга йўналтирилган иқтисодий муносабатларнинг самарали тизимини яратишга эришишнинг муҳим шарти ҳисобланади. Табиий иқлим шароитларига нисбатан юқори даражадаги қарамлик қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқаришидаги рискларни бошқаришда суғурта ва суғурта тизими имкониятларидан кенг тарзда фойдаланиш заруратини юзага келтиради. Суғурта тармоқда янги технологиялардан фойдаланиш билан боғлиқ рисклар, кредит ресурсларидан фойдаланишдаги рисклар, қишлоқ хўжалик маҳсулотларини биржа тизими (спот, форвард, фьючерс) орқали сотиш давомида юзага келувчи рискларни самарали бошқариш имконини беради. Сифатли суғурта хизматлари ва бу борадаги ҳукумат дастурларини ишлаб чиқиш қишлоқ хўжалик маҳсулотлари ишлаб чиқарувчиларининг молиявий барқарорлигини таъминлашга имкон беради, аграр тармоқни қўллаб-қувватлашга қаратилган давлат