Payment of wages and social tax in non-state educational institutions

Аннотация

This article deals with the issues of organizing wage accounting, comparing salaries between state and non-governmental educational institutions, calculating a single social payment and other aspects in the field of organizing wages. And also made conclusions on the use of a special rate of unified social payment for non-governmental educational institutions. Keywоrds: non-governmental educational institution, wage fund, salary, unified social payment, income tax, tax rate. Кириш Мулкчилик шаклидан қатъий назар барча хўжалик юритувчи субъектларда меҳнатга ҳақ тўлаш муносабатлари амалдаги меъёрий-ҳуқуқий хужжатлар асосида ташкил этилиши белгилаб берилган. Хусусан, мазкур меъёрий талаблар, нодавлат таълим муассасасларига ҳам таалуқлидир. Маълумки, эркин иқтисодиётда меҳнат ҳақини тартибга солиб туриш асосан локал ҳужжатлар воситасида амалга оширилади. Меҳнат ҳақи миқдорини бевосита марказлаштирилган тартибда давлат томонидан белгилаш фақат бюджет тармоқлари ходимлари учун қўлланилади. Лекин амалиётда давлат томонидан хусусий мулкчиликка асосланган юридик шахсларда ҳам меҳнат муносабатларига таъсир воситалари қўлланилади. Хусусан, давлат энг кам иш ҳақини ўрнатиш, ягона тариф сеткасини жорий этиш, меҳнат ҳақи таркибини белгилаш, унинг маълум шаклларини жорий этиш ва миқдорини индексация қилиш орқали хусусий мулкчиликка асосанланган хўжалик юритувчи субъектлардаги меҳнатга ҳақ тўлаш муносабатларига таъсир кўрсатиб келмоқда. Мазкур воситалар ичида иш ҳақи миқдорига таъсир кўрсатувчи энг муҳим омил – республика миқёсида ўрнатиладиган энг кам меҳнат ҳақи миқдоридир. Кўплаб мамлакатларда (АҚШ, Франция, Испания, Канада, Бельгия, Португалия, Австралия, Янги Зеландия, Исроил ва бошқалар) энг кам меҳнат ҳақи давлат томонидан (одатда энг кам соатбай иш ҳақи кўринишида) белгилаб қўйилади. Айни пайтда қатор бошқа 1/2020 (№ 00045) http://iqtisodiyot.tsue.uz 86 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 1, yanvar-fevral, 2020 yil мамлакатларда (Италия, Швейцария, Австрия, Норвегия, Дания, Ирландия) умумдавлат миқёсида меҳнат ҳақи минимуми ўрнатилмайди. Амалда хусусий мулкчиликка асосланган хўжалик юритувчи субъектлар юқорида кўрсатиб ўтилган талабларга риоя этиб келинишига эришилмоқда. Лекин, бу меъёрлар меҳнатга ҳақ тўлашнинг энг кам меъёрига нисбатан белгиланган талаблардир. Ўз-ўзидан меҳнатга ҳақ тўлашнинг юқори чегерасига нисбатан талаб қўйилмаган. Лекин, иш ҳақининг юқори миқдорига нисбатан талаб қўйилмаслиги хўжалик юритувчи субъектларда иш ҳақини юқори миқдорда белгилашга қизиқиш ва харакатларини фаоллашига олиб келаётганлиги йўқ. Сабаби, амалда иш ҳақи фондига нисбатан белгиланган ижтимоий солиқ иш берувчиларнинг иш ҳақи миқдорини оширмасликка таъсир қилиб келаётган асосий омиллардан биридир. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Нодавлат таълим муассасаларида бухгалтерия ҳисобининг ўзига хос хусусиятлари Н.Бровкина, И.Токарев, О.И.Федорченко, О.В.Колибаба ва Т.В.Тимофеева каби хорижий олимларнинг илмий изланишларида ёритиб берилган. Бу илмий ишларда асосан олий таълим тизимидаги нодавлат таълим хизматларини кўрсатувчи хўжалик юритувчи субъектларда бухгалтерия ҳисобини ташкил этиш ва юритиш, уларда даромадларни тан олиш тартиби, харажатларни гуруҳлаш ва нодавлат таълим муассасаларидаги бухгалтерия ҳисобининг бошқа жиҳатлари хусусида фикр юритилган. Мамлакатимиз олимларидан О.Неъматов, М.Хожиев ва А.Тўраевлар нодавлат-нотижорат ташкилотларида бухгалтерия ҳисобининг ўзига хос хусусиятлари тўғрисида илмий ишланишлар олиб борган. Лекин уларнинг илмий ишларида асосан нодавлат-нотижорат ташкилотларини мустақил иқтисодий субъект сифатидаги мақоми, мақсади, устав вазифалари, маблағларни шакллантириш манбалари, тушумлар ва сарфлар ўртасидаги фарқнинг фойда сифатида тан олинмаслиги, нодавлат-нотижорат ташкилотларида ҳисоб сиёсатини тузиш ва бошқа ижтимоий аҳамиятли масалалар муҳокама қилинган. Фикримизча, юқоридаги олимларнинг илмий изланишларида ҳозирги кунда амалиётдаги айрим долзарб масалалар, хусусан, давлат ва нодавлат таълим муассасаларида ишловчи ўқитувчиларнинг иш ҳақи ва иш ҳақи фондига нисбатан ҳисобланадиган ижтимоий солиқ миқдорлари таққослаб, таҳлил қилинмаган. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 29.12.2017 йилдаги ПҚ–3454-сон қарори билан тадбиркорлик фаолиятидан олинадиган даромадлар қисмида нодавлат таълим муассасаларига солиқ солиш тартибини танлаш ҳуқуқи берилиб, 2018 йил 1 январдан бошлаб нодавлат таълим муассасалари ходимлар сонидан қатъи назар Ягона солиқ тўловини (ЯСТ, 2020 йил 1 январдан бошлаб айланмадан олинадиган солиқ) тўлашга ўтишга ҳақли бўлди. Ушбу қарор бевосита иш ҳақи фондига нисбатан иш берувчиларнинг ажратмаларига ҳам ўз таъсирини ўтказганлигини инобатга олсак, давлат ва нодавлат таълим муассасаларида ишловчи ўқитувчиларга тўланадиган иш ҳақи миқдоридаги тавофут ва унинг натижасида юзага келиши мумкин бўлган ижтимоий-иқтисодий муносабатларнинг долзарблиги янада ошди. Тадқиқот методологияси Мақолани тайёрлашда Ўзбекистон Республикасида нодавлат таълим хизматларини кўрса