Ways of efficient organization of production in the silk industry in the context of structural transformation and diversification

Аннотация

This article highlights the theoretical aspects of using the regional resource potential in industrial enterprises, assesses the use of resource potential by the method of a survey of experts, analyzes the state of using the resource potential in the regions and gives recommendations for improving the efficiency of their use. Key words: resources, economic potential, resource potential of the region, expert survey method, effective use of resource potential. Кириш Бугунги кунда ривожланган давлатлар тажрибаси шуни кўрсатмоқдаки, барқарор иқтисодий ўсишга эришиш биринчи навбатда, ҳудудлардаги мавжуд ресурс салоҳиятидан самарали фойдаланиш даражаси билан боғлиқ бўлмоқда. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги “Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси”нинг иқтисодиётни ривожлантириш ва либераллаштиришнинг устувор йўналишида мамлакатимизда юқори иқтисодий ўсиш суръатларини сақлаб қолиш ҳамда вилоят, туман ва шаҳарларни комплекс ҳамда мутаносиб ривожлантириш, уларнинг мавжуд салоҳиятидан самарали фойдаланишга алоҳида эътибор қаратилган[1]. Ҳаракатлар стратегиясида белгилаб берилган ҳудудларда ижтимоий-иқтисодий ривожланишни жадаллаштириш, халқнинг турмуш даражаси ва даромадларини ошириш учун ҳар бир ҳудуднинг табиий, минерал-хомашё, саноат ва меҳнат салоҳиятидан комплекс ва самарали фойдаланишни таъминлаш каби вазифаларни амалга оширишда мазкур мақолада бериладиган таклифлар маълум даражада хизмат қилади. Саноат корхоналарида ресурс салоҳиятидан самарали фойдаланиш доимо муҳим аҳамият касб этиб, уни ҳар томонлама таҳлил қилиш ва мавжуд табиий ресурс 6/2020 (№ 00050) http://iqtisodiyot.tsue.uz 93 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 6, noyabr-dekabr, 2020 yil салоҳиятидан самарали фойдаланиш имкониятларини ўрганиш долзарб муаммолардан бири ҳисобланади. Саноат корхоналарида ҳудудлардаги мавжуд ресурс салоҳиятидан самарали фойдаланиш жараёнларини илмий-услубий асослаб, бу бўйича таклифлар бериш мазкур ишнинг мақсади ҳисобланади. Уни бажариш давомида саноат корхоналарини ривожлантиришда ҳудудий ресурс салоҳиятидан самарали фойдаланиш бўйича етакчи иқтисодчи олимларнинг фикрларини ўрганиш, омилий таҳлил ва экспертлар сўрови усуллари орқали ҳудудий ресурс салоҳиятидан фойдаланиш ҳолатини баҳолаш ҳамда саноат корхоналарида ҳудудлардаги мавжуд ресурс салоҳиятидан фойдаланиш самарадорлигини ошириш каби вазифалар белгилаб олинди. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Иқтисодий салоҳият ва ҳудудий саноат корхоналарида ресурс салоҳиятидан фойдаланиш бўйича мамлакатимизда ва хорижда кўплаб олимлар тадқиқот олиб борганлар ва бу масалани атрофлича ўрганганлар. Жумладан, профессор Ш.Шодманов ва У.Ғафуровлар таърифлашича, жамиятнинг ишлаб чиқара билиш қобилияти иқтисодий салоҳият деб аталади. Бу қобилият ишлаб чиқариш ресурсларининг миқдори ва сифати билан белгиланади, яратилган маҳсулотлар ва хизматлар миқдори билан ифода этилади[2]. М.Р. Раҳимова ва А.Э. Ишмухамедовларнинг фикрига кўра ресурс салоҳияти ҳар бир мамлакатнинг энг муҳим бойлик манбаидир. Ундан олинаётган маҳсулотлар инсоннинг турли эҳтиёжини қондиради. Ресурслар ер остидан қазиб олингандан кейин минерал хомашё кўринишига эга бўлади. Ер қаьридан қазиб олинган, иқтисодий аҳамиятга эга бўлган фойдали қазилмалар минерал хомашёлар дейилади[3]. Россиялик иқтисодчи олим Р.Н. Нуреева табиий ресурс захираларини геологик, саноат аҳамиятига молик ва эксплуатация қилинган турларини ажратади. Минерал ресурсларга бўлган талаб вақтга қараб ўзгариб туради ва у жамиятнинг ривожланиш даражасига, ишлаб чиқариш эҳтиёжларига, шунингдек техника тараққиётига ва иқтисодий имкониятига боғлиқ бўлади. Техника билан қуролланганлик даражаси қанча юқори бўлса, ресурсларга талаб шунча юқори ва табиий хомашёларнинг кўплаб янги турлари саноат ишлаб чиқаришга жалб этилади[4]. Н.В. Пахомова ва К.К. Рихтерлар таъкидлашича, таббий ресурсларни саноат йўналишларида ўзлаштириш уларни баҳолашга (илмий-тадқиқот, излаш ва геологик қидирув ишлари) ва уларнинг ҳажмига, саноатнинг ўзига хос хусусиятлари ва жамиятнинг ижтимоий-иқтисодий ривожланишига, хўжалик секторининг мамлакат иқтисодиётидаги ролига боғлиқ ҳамда улар минерал-хомашёларни қазиб чиқариш, бойитиш ва қайта ишлашни ўз ичига олади. Минерал ресурсларнинг қайтадан тикланмаслиги, улардан оқилона фойдаланишнинг зарурати, қазиб чиқариш, қайта ишлаш ва ташишда нобудгарчиликка йўл қўймаслик каби ҳолатлар улардан фойдаланишда экологик ёндошувга риоя қилиш лозимлигини бирдиради[5]. Ҳудудларда мавжуд иқтисодий ресурслардан фойдаланиниш бўйича профессор Д.В. Тростянский “Мавжуд ресурслардан самарали фойдаланган ҳолда ҳудудларда саноатни ривожлантириш давлатнинг саноат сиёсати билан мувофиқ тарзда олиб борилиши керак, уни амалга оширишдан асосий мақсад саноат ишлаб чиқаришини ташкил этишда инновациялар соҳасидаги сўнгги янгиликларни қўллаш орқали 6/2020 (№ 00050) http://iqtisodiyot.tsue.uz 94 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 6, noyabr-dekabr