Regulation of the sale of goods that are harmful to the environment and human health through taxes

Аннотация

The article analyzes the introduction of excise taxes on certain types of goods produced that cause harm to the environment and the health of citizens who have a definite goal - to reduce the consumption of such products among the population, along with the problems to reduce the tax debt for this tax and studied the world experience in this proposals have been developed to increase the importance of the value-added tax and tax debt reduction in ensuring the sustainability of the country's economy. Кириш Мамлакатимизда сўнгги йилларда ижтимоий-иқтисодий ислоҳотлар жадаллашиб бормоқдаки, бу бюджет-солиқ сиёсатида ҳам ўз ўрнига эгадир. Мамлакатимиз Президенти томонидан бюджет-солиқ сиёсати бўйича қабул қилинаётган қарор ва фармонлар шу мақсадларга қаратилгандир дейиш мумкин. Жумладан, 2017-2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини ривожлантириш- нинг бешта устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегиясидаги солиқ солиш тизимини изчиллик билан соддалаштириш, солиқ солинадиган базани кенгайтириш орқали солиқ юкини пасайтириш каби вазифалар ижроси юзасидан, шунингдек, солиқ маъмуриятчилигининг замонавий услубларини жорий этиш, солиқлар ва бошқа мажбурий тўловларнинг йиғилувчанлигини ошириш мақсадида Ўзбекистон Республикаси давлат солиқ хизмати органлари тизимини ислоҳ этишнинг муҳим йўналишлари белгилаб берилган [1]. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2018 йил 29 июндаги “Ўзбекистон Республикасининг солиқ сиёсатини такомиллаштириш концепцияси тўғрисида”ги тарихий фармони қабул қилиниши мавжуд тизимли муаммоларни бартараф этиш йўлидаги муҳим қадамлардан бири бўлди [2]. Мамлакатимизда демократик ислоҳотларни янада чуқурлаштириш ва фуқаролик жамиятини ривожлантиришда солиқларнинг роли янада ортиб бормоқда. Солиқ тизимида энг ички ўзгарувчан, ижтимоий-иқтисодий тараққиётнинг кўплаб омиллари билан тўқнашувчи солиқ акциз солиғидир. Шу боис, акциз 4/2019 (№ 00042) http://iqtisodiyot.tsue.uz 196 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 4, iyul-avgust, 2019 yil солиғининг моҳиятини ижтимоий-иқтисодий тараққиётга боғлиқ ҳолда ўрганиш энг долзарб муаммолардан бўлиб келмоқда. Cолиқ тўловларининг ўз вақтида ва бир хилдаги тушумини таъминлаш, маъмурий тартиб-таомилларни максимал даражада камайтириш ва соддалаштириш, солиқ солинадиган базани кенгайтириш ва иқтисодиётда хуфёна айланмаларни қисқартириш ҳисобига бюджетнинг даромад қисмини барқарор шакллантириш Ўзбекистон Республикаси солиқ маъмурчилиги тизимини такомиллаштиришнинг энг муҳим йўналишларидан бири ҳисобланиб, атроф-муҳитга ва фуқароларнинг соғлигига зарар етказувчи айрим турдаги ишлаб чиқариладиган ва олиб кириладиган товарларга акциз солиғини жорий этиш белгиланган [3]. 2019 йил 1 январдан бошлаб, полимер плёнкали пакетларни бепул бериш, уларнинг нархини Ўзбекистон Республикаси ҳудудида сотиладиган товарлар нархига қўшиш, шунингдек, уларни ўз таннархидан паст нархларда сотиш ҳамда Ўзбекистон Республикаси ҳудудида қалинлиги 40 микрондан кам бўлган полимер плёнкали пакетларни ишлаб чиқариш таъқиқланди (экспорт учун ишлаб чиқариладиган, тутқичсиз ва товарларнинг ажралмас қисми ҳисобланган, хўжаликда фойдаланиш учун рулонларда сотиладиган полимер плёнкали пакетлар, шунингдек, биологик чирийдиган полимер материаллардан тайёрланган пакетлар бундан мустасно) [4]. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили. Солиқларни қайта юклаш назариясининг илк асосчиларидан бири иқтисодчи олим Жон Локк ҳисобланади, у ўзининг 1691 йилдаги “Рассуждения о понижении процента и повышении ценности денег” илмий мақоласида эътироф этган [5]. Д.Рикaрдo фикрига кўра ҳар қандай солиқ, у ер солиғи, десятина ёки олинган маҳсулотдан солиқ бўладими ишлаб чиқариш харажатларини ошишига сабаб бўлади ва якунда хом ашё материаллар нархини оширади. Хомашё материалларига солиқ ер эгаси, фермер томонидан тўланмасдан, балки истеъмолчи томонидан тўлаб берилади [6]. Билвосита солиққа тортишнинг олтита қоидасини рус иқтисодчи олими И. Янжул ишлаб чиққан [7]. Акциз солиқларини тўлаётганда истеъмолчи солиқ тўловчи давлатга қанча солиқ суммаси тўлаётганлигини режалаштира олмайди, билвосита тўловчиларнинг ижтимоий-иқтисодий аҳволи ҳисобга олинмайди ва уни тўлашда барча баробар ҳисобланади. Чунки таркибида акциз солиғи мавжуд бўлган товарнинг ички ва ташқи таркибида акциз солиғи суммаси қанча миқдорда мавжуд эканлигини истеъмолчи ёки харидор аниқлаши мураккаб. Товар ва хизмат нархига устама кўринишида ундирилса-да, у истеъмолчи томонидан юзага келтирилган пул маблағлари ҳисобидан тўланади. Ана шу пул маблағларининг ҳам асл манбаи қўшилган қиймат бўлиб ҳисобланади [8]. Назарий адабиётлардан маълумки, солиққа тортишдаги адолатнинг иккита ўқи мавжуд, яъни горизонтал адолат ва вертикал адолат. Горизонтал адолат солиққа тортишнинг умумийлигини талаб қилади, яъни солиқни жамиятнинг барча аъзолари тўлаши керак. Вертикал адолат эса жамиятнинг кўп бойликка ёки юқори молиявий имкониятга эга субъектларини кўпроқ солиққа тортиш ва аксинча, ночор ёки солиқ тўлаш имконияти чекланган фуқароларга кам солиқ солишни н