Роль малого бизнеса и частного предпринимательства в экономическом развитии (на примере Ташкентской области)

Аннотация

This article analyzes the role of small business and private entrepreneurship in the development of the regional and national economy of the republic, as well as foreign countries, and its development trends in industries. Also, proposals and recommendations were developed for the further development of this sector as a result of accumulation of advanced foreign and local experience in this field. Калит сўзлар: кичик бизнес ва хусусий кичик тадбиркорлик, бизнес ва хусусий тадбиркорлик субъектлари, кичик бизнесни қўллаб - қувватлаш тизими, кичик тадбиркорлик ривожланишининг асосий кўрсаткичлари, кичик бизнесни ривожлантиришни тартибга солиш шакллари. Кириш Кичик бизнесни ривожлантиришда минтақалар муҳим аҳамият касб этади. Айнан маҳаллий ҳокимият органлари ўз ҳудудининг молиявий ва моддий имкониятларини, маҳсулот ва хизматларнинг муайян турлари бўйича аҳолининг ҳақиқий эҳтиёжларини, минтақа нуқтаи назаридан фаолият соҳалари ва мулкчилик шаклидаги ресурслардан самарали фойдаланиш йўлларини аниқ билишади. Ўзбекистон Республикасининг Президенти 2018 йилнинг 28 декабрида Олий Мажлисга мурожаатномасида шундай деган эди: “Ҳар бир оила – тадбиркор”, “Ёшлар – келажагимиз” каби дастурлар доирасида 2 триллион сўмга яқин маблағ ажратилиб, жойларда 2 минг 600 дан ортиқ бизнес лойиҳалари амалга оширилди. Бу йилдан бошлаб, солиқларнинг прогноздан ошириб бажарилган қисми ҳисобидан ҳудудларда 5,5 триллион сўм қўшимча маблағ қолдирилди. Бу, ўтган йилга нисбатан 6 баробар, 2016 йилга нисбатан эса – шунга эътибор беришингизни сўрайман – 32 баробар кўпдир”[1]. Тадбиркорлик тузилмаларини ривожлантиришда маҳаллий ҳокимиятнинг таъсир қилиш имкониятларидан фойдаланиш бўйича мамлакатимиз тажрибасининг кўрсатишича, кейинги йилларда тадбиркорликни етарли даражада жиддий ривожланиши таъминланди. Шуни таъкидлаш жоизки 2018 йил 1 январь ҳолатига мамлакатимизда фаолият олиб бораётган 285.5 мингта корхоналарнинг 229,6 мингдан ортиғи кичик бизнес субъектлари ҳисобланади ва уларнинг 10 фоизи 2/2019 (№ 00040) www.iqtisodiyot.uz 1 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 2, март-апрель, 2019 йил қурилиш соҳасида фаолият олиб бораётган кичик корхоналардир. Ташкилий-ҳуқуқий нуқтаи назардан олиб қараганда жами корхоналарнинг 75,8 мингтаси хусусий корхоналар ҳисобланади. Ҳудудлар кесимида тадбиркорлик фаолиятини ривожланишида Тошкент вилояти алоҳида аҳамият касб этиб жами фаолият кўрсатаётган корхоналарнинг 9.4 фоизи ушбу ҳудуд ҳиссасига тўғри келади ва Тошкент шаҳридан кейинги ўринни эгаллайди. Бироқ 1000 аҳолига тўғри келадиган кичик корхона ва микрофирмалар сони бўйича ҳудудлар кесимида 4 ўринни эгаллаб 14.2 бирликни ташкил қилади. Вилоятда рўйҳатдан ўтган кичик корхона ва микрофирмалар сонининг барқарор ўсиши таъминланмоқда. Хусусан, 2015 йил 1 январь ҳолатига уларнинг сони 21741 та бўлиб, республикада ҳудуд улуши 9.8 фоизни ташкил қилган. Ҳудудларда тадбиркорликни ривожлантиришда маҳаллий ҳокимият органларини ролини ошириш бўйича амалга оширилаётган чора-тадбирлар натижасида 2018 йил 1 яанварь ҳолатига мазкур кўрсаткич 25128 тани ташкил қилиб, ҳудуднинг ушбу кўрсаткич бўйича улуши 10.4 фоизга етган. Кичик корхоналарни очишда кузатилган асосий муаммолар зарур биноларнинг етишмаслиги, кредит олишдаги муаммолар ёки юқори фоизли кредит кўйилмалари орқали вужудга келади. Буни инобатга олган ҳолда Ўзбекистонда кичик бизнесни ривожлантириш бўйича ҳар йили махсус дастурлар ишлаб чиқилиши ва тасдиқланишига қарамасдан бугунги кунда кичик бизнесни ривожлантиришга тўсқинлик қилаётган камчиликлар ҳам учраб туради. Фикримизча, юқорида келтирилган муаммоларнинг вужудга келишининг асосий сабабларидан бири – бозор тизими асосини ташкил этувчи тадбиркорнинг манфаатларини четлаб ўтган ҳолда, юқоридан маъмурий буйруқбозлик асосида бозор иқтисодиётига ўтиш ҳолатларининг учрашидир. Бозор иқтисодиётини яратиш мантиғининг ўзи ҳам “пастдан юқорига” ҳаракатланиш, яъни тадбиркорнинг манфаатдорлигидан ушбу манфаатни амалга оширувчи ва ташкил этувчи марказлашган бозор инфратузилмасини (солиқ, кредит сиёсати, банк, биржа ва бошқалар) яратишгача ҳаракат қилишни талаб қилади. Кичик бизнесни ташкил этиш учун дастлабки капитални шакллантириш манбаларини аниқлаш билан боғлиқ камчиликларни эътироф этмаслик мумкин эмас. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик тараққиётини тадқиқ этишнинг илмий, назарий асослари ва усуллари А.Смит, Й.Шумпетер, Х.Гросс, Р.Бруксбенк, В.Хюбнер, Р.Хизрич, М.Питерс, А.Хоскинг, Г.Жоунз, Л.Абалкин, В.Абчук, А.Бусыгин, Ю.Осипов, А.Шапиро, М.Балашевич К.Доугерти, А.Вебстер, Е.Вигдорчик, А.Хачатрян, С.Айвазян, В.Мхитарян, Н.Егорова, А.Ларионов, В.Долгопятов, О.Замков сингари хорижий олимлар тадқиқотларида кенг ёритилган. Республикамизда бозор иқтисодиёти ўтиш шароитида кичик бизнес ва хусусий тадбиркорликни ривожлантиришнинг умумназарий, минтақавий ва тармоқ муаммолари бир қатор республикамиз олимларининг илмий ишларида кенг ёритилган [3,4,7,9,11,13,17,18]. Мамлакатимизда ижтимоий-иқтисодий жараёнларни