Сегодняшняя ситуация экспорта Узбекистана на афганском рынке

Аннотация

In this article is declared the developing the foreign trade between Uzbekistan and Afghanistan, the importance of cooperation between these two countries. Moreover, it provides the ability of the local exporters and the positive and the negative influence of external factors in this process. Key words: export, export diversification, export goods, foreign trade, foreign trade turnover, positive and negative impact on trade. Кириш Бугунги кунда Ўзбекистон Республикаси ташқи иқтисодий фаолиятини ҳамда хорижий давлатлар билан икки томонлама муносабатларни ривожлантиришда савдо ҳамкорликни йўлга қўйиш истиқболли йўналишлардан саналади. Ўзбекистоннинг Афғонистон Ислом Республикаси (АИР) билан ўзаро савдо-иқтисодий алоқалари тизимини ҳар томонлама такомиллаштириш муҳим аҳамият касб этади. Чунки, Ўзбекистон ва Афғонистоннинг иқтисодий манфаатлари бир-бири билан узвий боғлиқ бўлиб, бу энергетика, транспорт алоқалари, табиий бойликлар, сув масалалари ва бошқа соҳаларда ўз аксини топади. Сўнгги йилларда Ўзбекистон Афғонистон билан очиқ иқтисодий алоқани йўлга қўйишда бир қатор ислоҳотларни амалга оширмоқда. Икки томонлама савдо-иқтисодий ҳамкорликни янада ривожлантириш мақсадида Афғонистон Ислом Республикаси Президенти А.Ғанининг 2017 йил 4-6 декабрь кунлари Ўзбекистон Республикасига амалга оширган давлат ташрифи мобайнида 20 та битим ва 40 шартнома имзоланди. Шу ўринда Ўзбекистоннинг Афғонистондаги савдо фаолиятини ривожлантиришнинг долзарблиги қуйидаги жиҳатларда намоён бўлишини таъкидлаш лозим: Биринчидан, Афғонистон Ўзбекистон ташқи сиёсий-иқтисодий фаолиятининг асосий устувор йўналиши этиб белгиланган. 2/2019 (№ 00040) www.iqtisodiyot.uz 1 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 2, март-апрель, 2019 йил Иккинчидан, экспорт таркибини ва географиясини диверсификация қилиш, давлатлараро савдо-иқтисодий ҳамкорлик 2017 – 2021 йилларга мўлжалланган Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси 3.2 бандида белгилаб берилган. Учинчидан, ҳозирги кунда Ўзбекистон ва Афғонистон ўртасидаги савдо ҳамкорлик янги босқичда ривожланишига Давлат дастурларида ҳам катта эътибор берилмоқда. Жумладан, 2017 – 2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегиясини 2019 йил “Фаол инвестициялар ва ижтимоий ривожланиш йили”да амалга оширишга оид давлат Дастурининг 123-133 бандларида жаҳон бозорларига интеграция қилиш ва экспортни қўллаб-қувватлаш кўзда тутилган. Тўртинчидан, Ўзбекистон ва Афғонистоннинг ўзаро савдо-иқтисодий ҳамкорлигини ривожлантиришда ишга солинмаган имкониятлар мавжудлиги. Ҳозирги кунда янги йўналиш бўлиб ҳисобланаётган Ўзбекистоннинг Афғонистон билан савдо ҳамкорлиги, географик ва транспорт инфратузилмасидан самарали фойдаланиш орқали Афғонистон иқтисодиётида ижобий ўзгаришларни амалга ошириш ҳамда Ўзбекистоннинг экспорт диверсификациясини кенгайтириши мумкин. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Афғонистоннинг савдо-иқтисодий имкониятлари, экспорт-импорт фаолиятига салбий ва ижобий таъсир қилувчи омиллар, Марказий Осиё давлатлари, хусусан, Ўзбекистон билан савдо алоқаларининг ривожланиш тенденцияларини хорижий ва республикамизнинг бир қатор иқтисодчи олимлари томонидан тадқиқ қилинган. Хусусан, В.Норовнинг қатор илмий мақолаларида Афғонистондаги нотинч вазиятни барқарорлаштириш жараёнига Ўзбекистоннинг темир йўл қурилиши ва электр-энергия дастурлари билан иштирок этаётганлигига эътибор берганлигини кўрсак [1], Э.Ариповнинг тадқиқодларида Ўзбекистон ва Афғонистоннинг янги босқичдаги муносабатларни савдо-иқтисодий, транспорт-коммуникация, энергетика, таълим бўйича ҳамкорлик соҳаларига бўлиб таҳлил қилганлигини кузатамиз [2]. Шу билан бирга, Кристиан Блеуер ва Саид Реза Каземи ўзларининг олиб борган илмий изланишларида Афғонистон билан Марказий Осиё давлатлари ўртасидаги савдо муносабатларига таъсир қилувчи салбий ва ижобий омилларга тўхталиб ўтган. Бундан ташқари, Ўзбекистон ва Афғонистон савдо-иқтисодий алоқаларининг ривожланиши АИР ҳудудида барқарорликни таъминловчи омил сифатида баҳолаган [3]. Мазкур тадқиқотчилар орасида, Марлен Ляруэль илмий ишларида Марказий Осиё ва Афғонистон ўртасидаги савдо-иқтисодий муносабатларига транзит коридорининг аҳамиятини таъкидлаб ўтган [4]. Мамука Тсеретелининг тадқиқотларида эса Ўзбекистон Республикасининг олиб бораётган ташқи савдо ва экспорт сиёсати ҳамда Афғонистон билан янги босқичдаги савдо-иқтисодий муносабатларнинг ривожланиш тенденцияларига эътибор берилган. Шунингдек, 1991-2016 йилларда Ўзбекистоннинг ташқи савдо фаолияти ҳамда 2017 йилдаги иқтисодий ислоҳотлар ўзаро солиштирилган [5]. Юқоридаги илмий адабиётлар Ўзбекистоннинг Афғонистондаги савдо-иқтисодий фаолиятини ривожлантириш, иқтисодий манфаатлари юзасидан аҳамиятли фикрларга эга бўлганлиги сабабли ўрганиб чиқилди ва таҳлил қилинди. 2/2019 (№ 00040) www.iqtisodiyot.uz 2 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 2, март-апрель, 2019 йил Ушбу тадқиқотларнинг таҳлили натижасида аниқланд