Вопросы развития услуг взаимного страхования на национальном страховом рынке Узбекистана

Аннотация

This article analyzes the insurance market of Uzbekistan based on the main statistical indicators that determine the degree of development of the insurance market, based on a comparison of these indicators with other countries, draws conclusions; according to these conclusions, suggestions are given to solve problems and develop the insurance market Калит сўзлар: таваккалчилик, табиий ҳодиса, стихияли ҳодиса, суғурта, суғурта мукофоти, суғурта қопламаси, ўзаро суғурта. Кириш Бозор иқтисодиёти шароитида турли мулк шаклидаги хўжалик субъектлари ўз фаолияти давомида турли кўринишдаги таваккалчиликларга йўл қўядилар. Бундай таваккалчиликлар оқибатида юз берган табиий ва стихияли ҳодисалар натижасида катта ҳажмдаги моддий йўқотишлар юзага келиши мумкин. Дунё мамлакатлари бўйича ва алоҳида ҳудудлар доирасида олинган информацион-статистик маълумотларга таҳлилий ёндошув асосида амалга оширилган тадқиқотлар натижалари шуни кўрсатмоқдаки, бугунги даврнинг бирламчи вазифаларидан бири бўлиб – табиат ва жамиятнинг ўзаро уйғунлигини таъминлашдан иборатдир. Юқоридагилардан келиб чиққан ҳолда иқтисодий фан олдида иқтисодий ривожланиш, шу билан бирга молиявий ривожланишни таъминлашда муқобил ёндошувларни, усулларни ишлаб чиқиш зарурати пайдо бўлмоқда. Бу вазифани амалга ошириш учун иқтисодий самарадорлик ҳамда ижтимоий ривожланиш нуқтаи- назаридан мавжуд назарий-методологик принциплар тўғрисидаги тушунчаларни қайта кўриб чиқиш зарур. Шу муносабат билан, агар юқори даражадаги иқтисодий даромад олишни кўзда тутувчи янги принцип ижтимоий ривожланишга йўналтирилган бўлса, биринчи ўринда назарий асосдаги иқтисодий ривожланишнинг баъзи алоҳида йўналишларидан воз кечиш ва уларни ривожлантиришнинг янгича усулларини ишлаб чиқиш зарур. Қисқа қилиб айтганда, ижтимоий принципларга асосий устунликни бериш керак. Суғурта хизматлари иқтисодиётнинг барқарорлиги ҳамда аҳоли ижтимоий ҳимоясининг муҳим омилларидан бири бўлиб, ривожланган мамлакатларда 2/2019 (№ 00040) www.iqtisodiyot.uz 1 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 2, март-апрель, 2019 йил иқтисодиётни диверсификация қилиш ва иқтисодий ўсишнинг асосий омили сифатида амал қилмоқда. Ушбу мамлакатларда суғуртанинг икки шакли: тижоратга асосланган суғурта ва ўзаро суғурта шакллари бирдай амал қилиб, бир бутунликдаги суғурта бозорини ташкил этган. Мамлакатимизда мустақиллик йилларида суғурта соҳасига алоҳида эътибор қаратилиши, унинг ҳуқуқий таъминоти такомиллаштирилиши натижасида суғурта хизматлари бирмунча ривожланишга эришган бўлсада, иқтисодиётнинг барқарорлигини таъминлаш ва уни инвестициявий маблағлар билан таъминлашнинг асосий омилига айлангани йўқ. Тижорат суғуртасининг муқобили сифатидаги ўзаро суғурта жамиятлари фаолияти эса бугунги кунга қадар мавжуд эмас. Бу эса мамлакатда бир бутунликдаги, кўп сондаги потенциал суғурталанувчиларнинг талабларини қондира оладиган суғурта бозорининг шаклланмаганлигидан далолатдир. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Ўзаро суғурта борасидаги илмий изланишларда олимлар ушбу суғурта фаолиятининг турли жиҳатларини ўрганганлар, масалан М.Л.Бурлакова ўз илмий ишларини Россияда ўзаро суғурталашни ривожлантириш муаммоларига бағишлаган.[1] Т.А.Меребашвили кема эгалари жавобгарлигини ўзаро суғурта ёрдамида суғурталашнинг моддий ва процессуал масалаларини тадқиқ қилган.[2] Д.С.Лопаткин ўзининг илмий фаолиятида туризм соҳасида ўзаро суғурталашни ривожлантириш масалаларини ёритган.[3] В.А.Зеленчук тадбиркорлик фаолиятидаги бахтсиз ҳодисалардан ўзаро суғурталашни ривожлантириш масалаларини таҳлил этган.[4] И.В.Логвинова ўзининг докторлик диссертациясини ўзаро суғуртанинг назарий жиҳатларини ёритишга, унинг ўзига хос хусусиятларини ва асосан ўзаро суғуртанинг янги суғурта маҳсулотларини яратишдаги афзалликлари масалаларига бағишлаган.[5] Мамлакатимиз олимлари томонидан суғурта фаолиятининг турли жиҳатлари ўрганилган бўлсада, ўзаро суғуртага бағишланган илмий ишлар жуда кам бўлиб, фақат Х.С.Умаров томонидан “Страховой рынок Узбекистана: основные проблемы и тенденции развития” мавзусига бағишланган номзодлик диссертациясида ўзаро суғуртанинг ўзига хос хусусиятлари ва афзалликлари, уни қишлоқ хўжалиги ва мулкий суғуртада қўллаш масалалари тўғрисида фикр юритилган. Тадқиқот методологияси Мазкур мақолада Ўзбекистон миллий суғурта бозорининг ҳозирги ҳолатини тадқиқ қилиш мақсадида, бозор билан боғлиқ сўнгги беш йиллик статистик маълумотларни гуруҳлаш ва динамикасини таққослаш амалга оширилган. Суғурта бозорининг ривожланганлик даражасини аниқлашда дунё олимлари томонидан кенг қўлланиладиган кўрсаткичларни аниқлаш мақсадида жадваллар шакллантирилган ва мазкур кўрсаткичларни чет мамлакатлар кўрсаткичлари билан таққосланган. Олимларнинг ўзаро суғурта борасидаги тадқиқотларини ўрганган ҳолда ўзаро суғурта шаклининг афзалликлари аниқланган. Таҳлил ва натижалар Кўплаб информацион ва статистик хусусиятга эга бўлган маълумотларни таҳлил қилиш натижасида шу нарса маълум бўлдики, дунёда иқтисодий ва шу билан бирга суғурта соҳасида ривожланиш йўналишл