Роль и значение технологий блокчейн в развитии цифровой экономики Узбекистана

Аннотация

The article describes the concept of digital economy and blockchain, as well as provides information about its operating system. And also discusses the scope and use of this technology. In particular, the prospects for the use and effectiveness of the blockchain technology in the activities of business entities are considered. Keywords: digital economy; digital technology; blockchain; cryptocurrency, bitcoin, transaction, system, financial institution, economic processes, chain of blocks. Кириш Сўнги йилларда бир қатор мамалакатларнинг илмий ва амалий фаолиятда “рақамли иқтисодиёт” тушунчаси кенг пайдо бўлмоқда. Рақамли иқтисодиётга ўтиш бизнес жараёнларини рақамлаштиришда саноат корхоналари, хизмат кўрсатиш соҳаси, молиявий муассасалар ва давлат органлари фаолиятига рақамли технологияларни жорий этишда намоён бўлади. Рақамли технологияларни ривожлантириш хўжалик юритувчи субъектларнинг иқтисодий жараёнларининг фаолияти, рақобатбардошликни ошириш, бозор иқтисодиёти субъектлари ўртасида рақамли технология тизими асосида маблағлардан фойдаланиш имкониятини кенгайтиради [2]. Иқтисодий фаолиятнинг барча соҳаларида рақамли технологияларнинг фаол ривожланишига қарамай уларнинг имкониятлари, афзалликлари ва камчиликлари етарли даражада ўрганилмаган. Бугунги кунда блокчейн технологиясини қўллаш мумкин бўлган иқтисодиётнинг старатегик аҳамиятига эга бўлган соҳалари, жумладан, молия ва банк тизими билан боғлиқ бўлган рақамлаштиришнинг истиқболлари ва риск даражаси ҳақида назария ва амалиётчилар ўртасида бахс мунозаралар давом этмоқда. 2/2019 (№ 00040) www.iqtisodiyot.uz 1 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 2, март-апрель, 2019 йил Шунинг учун блокчейн технологиясини замонавий ривожланиши, аҳамияти ва молиявий ва иқтисодий соҳаларда қўллаш йўналишлари долзарб масала ҳисобланмоқда. Тадқиқотнинг мақсади бўлиб, блокчейн технологиясини молиявий ва иқтисодий соҳаларда қўллаш ва ривожлантиришнинг аҳамияти ва йўналишларининг таҳлилини олиб бориш ҳисобланади. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Хўжалик субъектлари фаолиятида самарали корпоратив молиявий режалаштиришни ташкил этиш ҳамда мазкур жараёнда “Блокчейн” технологиясидан фойдаланиш масалаларининг назарий жиҳатлари чуқур ўрганилмаган бўлсада, қисман Paul Vigna, Michael Casey., Melanie Swan., William Mougayar., Roger Wattenhofer., Pavan Duggal., Siraj Raval., Edward Castronova кабиларнинг илмий ишларида тадқиқ этилган. Жумладан, Paul Vigna глобал иқтисодиётга блокчейн технологиясининг таъсир доираси, мазкур жараёнда йирик корпорацияларнинг ўрни масалаларига, Michael Casey эса инновацион иқтисодиётни ривожлантиришда блокчейн, майн технологияларининг ўрнига алоҳида тўхталган ҳолда уларнинг ижобий ва салбий таъсир доираларини таҳлил қилган [5]. Дон ва Алекс Тэпскоттовлар (Don & Alex Tapscott), “Блокчейн революцияси” номли асарида блокчейн бу- иқтисодий трансакцияларнинг рақамли тақсимланган журнали ҳисобланади деб таъриф берганлар [7]. William Mougayar ўз асарларида тадбиркорлик субъектлари фаолиятига блокчейн технологиясининг таъсир доирасини алоҳида амалий мисоллар орқали ёритиб берган ҳолда, бугунги кунда мазкур технологияни жорий этиш жараёнида юзага келаётган муаммолар ва уларни бартараф этиш масалалари тўғрисида фикр юритган [9]. Бугунги кунда рақамли иқтисодиётни янада ривожлантириш мақсадида хорижий мамлакатларнинг илғор тажрибасини ҳисобга олган ҳолда «блокчейн» технологияларини ҳўжалик юритувчи субъектларининг фаолиятига жорий этиш долзарб масалларидан бирига айланган. Рақамли иқтисодиётни янада ривожлантириш бўйича энг муҳим вазифалардан бири инвестициявий ва тадбиркорлик фаолиятининг турли шаклларини диверсификация қилиш учун крипто-активлар айланмаси соҳасидаги фаолиятни, жумладан майнинг, смарт-контракт, консалътинг, эмиссия, айирбошлаш, сақлаш, тақсимлаш, бошқариш, суғурталаш, крауд-фандинг, шунингдек, «блокчейн» технологияларини жорий этиш ва ривожлантириш ҳисобланади. Тадқиқот методологияси Блокчейн технологияларидан хўжалик юритувчи субъектлар фаолиятидаги ўрни ва аҳамиятини ўрганишда қуйидаги методлардан фойдаланилди: 1. Хўжалик юритувчи субъектлар фаолиятида блокчейн технологияларидан самарали фойдаланиш самарадорлигининг қиёсий таҳлили амалга оширилди. 2. Блокчейн технологиясининг ишлаш тизими, биткойн криптовалютасининг пайдо бўлиш босқичлари, блокчейн технологиясининг қўллаш соҳалари ва йўналишлари аниқланди. 3. Хўжалик юритувчи субъектлар фаолиятида корпоратив молиявий бошқарувни самарали йўлга қўйиш, уларда молиявий режалаштиришни амалга оширишда “блокчейн” технологияларидан фойдаланиш масалалари таҳлил қилинди. Таҳлил ва натижалар Иқтисодиётнинг рақамли секторини ривожлантириш борасида давлат томонидан кенг кўламли чора-тадбирлар кўрилмоқда, электрон ҳужжат айланиши тизимлари жорий этилмоқда. 2/2019 (№ 00040) www.iqtisodiyot.uz 2 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 2, март-апрель, 2019 йил «Блокчейн» технологиялари (маълумотларнинг тақсимланган реестри технологиялари), «сунъий ақл», суперком