Эконометрический анализ показателей деятельности свободных экономических зон

Аннотация

In this article, econometric analysis of the efficiency of free economic zones has been compared to current and baseline years. These analyzes provide an opportunity to compare theoretical and economic indicators of the free economic zones in the region. Based on the indicators, conclusions and recommendations on improving the free economic zones were developed. Keywords: investment, free economic zone, investment potential, return on investment, investment volume, extensive factor, aggregated indicators. Кириш Ўзбекистонда эркин иқтисодий зоналар ташкил этиш самарадорлиги авваламбор, ташкил этишдан аниқ қўйилган мақсад, тўғри танланган имтиёзлар тизимига боғлиқ. Агар қўйилган мақсадлар сони кўп бўлса ва аниқ белгиланмаган бўлса, имтиёзларнинг асоссиз равишда иқтисодий фаолиятнинг ҳамма турларига тарқалишига ва охир-оқибатда эркин иқтисодий зонанинг самара бермаслигига сабабчи бўлади. Эркин иқтисодий зоналарни тўғри ташкил этишдан улар жойлашган минтақалар ижтимоий-иқтисодий ривожланишининг қуйидаги жиҳатлари кўпроқ манфаат кўради. Кўрадиган самаралар қуйидагилардан иборат:  аҳолининг бевосита ва билвосита иш билан таъминланиши;  хорижий валютадаги тушумларнинг ошиши;  миллий экспорт рақобатбардошлигининго шиши; 1/2019 (№ 00039) www.iqtisodiyot.uz 1 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 1, январь-февраль, 2019 йил  хорижий инвестициянинг кўпайиши;  экспортга маҳсулот ишлаб чиқаришда маҳаллий ресурслар, хизмат ва капиталга бўлган эҳтиёжларнинг ошиши;  ишчи кучининг замонавий бошқариш ва ишлаб чиқаришни ташкил этиш услублари бўйича ўқитилиши ва малакасини ошириш;  маҳаллий товарларни сотиш ҳажмини ўсиши учун реал имкониятлар яратилиши;  банк, суғурта ва бошқа фаолият турлари ўсишининг рағбатлантирилиши. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Эркин иқтисодий зоналар ташкил қилиш, уларни ривожлантириш, минтақалар иқтисодиётидаги ўрни мавзуларда кўплаб хорижий ва маҳаллий иқтисодчи олим ва тадқиқотчиларимиз илмий изланишлар олиб боришган. Масалан, хориж олимларидан R.J.McCalla ўзининг «Эркин иқтисодий зоналарнинг географик жойлашуви ва уларда логистик хизматларни ташкил этиш»[5], таниқли немис олими M.Guangwen ҳам ўзининг «Эркин иқтисодий зоналар назарияси ва амалиёти»[6]тўғрисида, рус тадқиқотчиси Я.С.Друзик «Эркин иқтисодий зоналар фаолияти,унинг иқтисодиётдаги ўрни»[7] ҳақида ўз илмий ишларида келтириб ўтишган. Маҳаллий иқтисодчи олимларимиздан Ҳ.Р.Ҳамроев ўзларининг «Зонал сиёсат»[1] номли монографияларида ҳам эркин иқтисодий зоналарнинг фаолиятини тўлиқроқ ёритишга ҳаракат қилганлар. Аммо, эркин иқтисодий зоналарнинг эконометрик таҳлиллари юзасидан адабиётлар ва методологик асослар етарлича эмаслиги тадқиқотларимиз давомида аниқланди. Тадқиқот методологияси Эркин иқтисодий зоналаримиз ҳозирги кунда ижобий сальдода ишлаяпти, деб, айта олмаймиз. Чунки буни таҳлил қилинмаганлиги ва самарадорлиги баҳоланмаганлигида деб, биламиз. Бунинг учун, “Навоий”, “Ангрен” ва “Жиззах” эркин иқтисодий зоналарини мамлакатимиздаги дастлабки эркин иқтисодий зоналар бўлганлиги учун танладик ва уларни кўп омилли индекслар усули ёрдамида фаолиятлари самарадорлигини баҳолашса мақсадга мувофиқ бўлади. Иқтисодий муносабатларни таркибий ўзгартириш ва диверсификациялаш шароитида мамлакатимизда эркин иқтисодий зоналар фаолиятини илмий асосланган статистик кўрсаткичлар тизими асосида чуқур таҳлил қилиш, ишлаб чиқариш самарадорлигини оширишнинг мавжуд имкониятларини белгилаш ҳамда ривожланиш тенденцияларини прогнозлаш муҳим аҳамият касб этмоқда. Бу борада статистик таҳлилни такомиллаштиришнинг устувор йўналишларини илмий-услубий таъминлаш учун муҳим кўрсаткичларни тузиш ва прогнозлашнинг услубий масалаларини бу соҳадаги халқаро талабларга мувофиқ олиб бориш зарур. Эконометрик моделлаштириш иқтисодиёт, математик статистика ва социология билан чамбарчас боғланган. Бу боғланишлар иқтисодиётни прогнозлаш, иқтисодий-ижтимоий ривожланиш билан боғлиқ. Статистик моделлар-миллий иқтисодиёт ва алоҳида иқтисодиёт тармоқлари ривожланиши элементларини тузилмалари, динамикаси, ўзаро алоқаларини кўриб чиқади. Фикримизча, иқтисодий-статистик моделлаштиришнинг илмий мақсади объектнинг адекват моделини тузиш ва прогноз хусусиятларини ишлаб чиқиш ҳисобланади. Бундай модель ўзида икки кўринишдаги ахборотни ҳосил қилиши 1/2019 (№ 00039) www.iqtisodiyot.uz 2 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 1, январь-февраль, 2019 йил мумкин: биринчи, объектни мавжуд ҳолати ҳақида, иккинчидан, унинг келгусидаги ҳолати ҳақида. Моделда мавжуд биринчи кўринишдаги маълумотлар адекват текширишдаги статистик мезонлар асосида ҳисобга олинади, мавжуд иккинчи кўриниш-модел қобилиятидан келиб чиқиб, объектни истиқболдаги ривожланиш тенденцияларини ва қонуниятларини очиб беради. Фикримизча, эконометрик модель қуйидаги асосий талабларни қондириши керак: - иқтисодий категорияларни ифодалаши: кўрсаткичлар тизими, жадваллар ёки жадваллар тизими, гуруҳлашлар ёки гуруҳлашлар тизими, статистик тенгламалар ёки тенгламалар тизими, гра