Анализ опыта развития банковской инфраструктуры в зарубежных странах

Аннотация

The article analyzes the level of development of the banking infrastructure in developed countries and the ways of introducing foreign experience while developing the infrastructure of the banking system of the Republic of Uzbekistan. Keywords: banking, banking system, banking infrastructure, ATMs, plastic cards, banking services. Кириш Мамлакатимизда банк-молия тизимини ривожлантириш, унинг барқарорлигини мустаҳкамлаш, пул маблағлари самарали айланишига эришиш иқтисодиётнинг очиқлиги ва рақобатбардошлигини таъминлашда зарур шартлардан биридир. Бу борада иқтисодиётнинг асосий бўғини ҳисобланган тижорат банкларининг фаолиятини такомиллаштириш долзарб масалалардан бири ҳисобланади. Банк тизимини ривожлантиришда хорижий банклар тажрибасини тахлил қилиш асосида мамлакатимиз банкларида банк инфратузилмасини такомиллаштиришга доир муаммолар мавжудлиги аниқланди. Ушбу муаммоларни хал этишда Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги “Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида”ги Фармони асосида 2017-2021-йилларда амалага ошириладиган бешта устувор йўналишнинг жорий этилиши тизимни ривожлантиришда муҳим омил ҳисобланади. Стратегиянинг 124 бандида келтирилганидек, “Нақдсиз ҳисоб-китоблар ҳажми ва қамровини ошириш, шу жумладан, иқтисодиёт соҳаларида тўловларнинг замонавий электрон шаклларини жорий этиш ва тадбиркорлик субъектларини рағбатлантириш, шунингдек, банкдан ташқари айланишини қисқартириш” бугунги кунда банк тизимидаги долзарб масалалардан бири хисобланади. Шу билан бирга банк инфратузилмасини такомиллаштиришда асосий эътиборни замонавий технологиялар билан таъминлаш, интернет тезлигини ошириш, банк филиаллари ва ходимларининг сонига эмас балки сифатига эътибор қаратиш лорзим. Яна асосий эътиборни тижорат банклари ўз мижозларининг ёши ва иш 1/2019 (№ 00039) www.iqtisodiyot.uz 1 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 1, январь-февраль, 2019 йил фаолияти кўламини таҳлил қилган ҳолда хорижий мамлакатларда амалга оширилаётган инновацион хизмат турларини жорий этиш вазифаларини амалга ошириш йўлларини ишлаб чиқиш лозим. Юқоридаги вазифаларнинг ижросини таъминлаш банкларнинг барқарорлиги, ликвидлилиги ва халқаро талаблар асосида фаолият юритиш механизмини таъминлайди. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Банк инфратузилмасини ривожлантиришга оид илмий изланишлар россиялик олимлар А.В. Котов, Е.Ф. Жуков, О.И. Лаврушин, Г.П. Журавлеванинг ишларида кузатишимиз мумкин. О.И.Лаврушин ўз илмий ишларида банк инфратузилмасини таркиблашга алоҳида эътибор берган. Шуниси эътиборлики, унинг қарашлари шу давр мобайнида ҳеч ҳам ўзгармаган. У банк инфратузилмасини иккита блокка (ички ва ташқи банк инфратузилмасига) ажратишни таклиф этади [1]. Олимнинг таъкидлашича, ички блокнинг вазифаси банкнинг ички барқарорлигини, ташқи блокнинг вазифаси эса банкнинг ташқи муҳит билан ўзаро алоқасини таъминлашдан иборат. Мазкур бўлинишдан келиб чиққан ҳолда ички блок қисмларини қуйидаги тарзда гуруҳлаш таклиф этилади: 1) кредит муассасининг мақоми, у томонидан бажарилаётган операциялар рўйхатини белгиловчи қонунчилик нормалари; 2) қонунчилик ҳужжатлари талаблари бажарилиши, омонатчилар ва банк мижозлар манфаатлари, унинг шахсий манфаати ҳимояланиши, умуман, услубий жиҳатдан таъминлаб берувчи операцияларни амалга ошириш бўйича ички қоидалар; 3) замонавий коммуникация тизимлари асосида ҳисоб юритиш, ҳисобот бериш, таҳлил қилиш, маълумотларни компьютер орқали қайта ишлаш, банк фаолиятини бошқариш тизими; 4) банкнинг бошқарув аппарати. О.И. Лаврушин банк инфратузидлмасини ички ва ташқи блокларга ажратган ҳолда гуруҳлаган бўлса, А.В.Котов эса аксинча “банк инфратузилмаси деб, банк фаолиятини амалга ошириш учун зарур шароитларни яратиб берувчи ва банк хизматларини яратиш ва уларни истеъмолчиларга етказиб беришга кўмаклашувчи институтлар йиғиндиси” деб таърифлаган [2]. Банк инфратузилмасига нисбатан шунга ўхшаш ёндашув иқтисодчи олим Е.Ф.Жуков таҳрири остидаги “Пул, кредит, банк” дарслигида О.И. Лаврушиннинг илмий қарашларига мос равишда изоҳланган, яъни банк инфратузилмасининг тўртта йўналишга-ахборот, услубий, илмий ва кадрларга оид йўналишларига ажратган [3]. Шунингдек ўзбекистонлик олимлар Ш.Р. Ражаббаев, В.А. Котов ва М.Б. Хамидулин банк-молия инфратузилмасини ривожлантиришнинг методологик муаммоларини ёритган бўлса, У. Азизов, Т. Каралиев, Ш. Абдуллаева, О.Ф. Алиқориев банкларда инновацион банк хизмат турлари ва уларни ривожлантиришга оид илмий тадқиқотлар олиб борганлар. Тадқиқот методологияси Илмий тадқиқотни амалга оширишда иқтисодчи олимларнинг банк инфратузилмасига доир назарий қарашлари ёритилиши билан бирга мамлакатлар ўртасида банк хизматларининг қиёсий ва статистик таҳлиллари асосида мавжуд 1/2019 (№ 00039) www.iqtisodiyot.uz 2 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 1, январь-февраль, 2019 йил муаммолар аниқланиб, банк инфратузилмасини ривожлантириш йўллари ишлаб чиқилган. Тадқиқот методологияси сифатида, қиёсий таҳлил, эксперт