Оценка и прогнозирование колебаний обменного курса национальной валюты «com» ​​по моделям arch и arch family

Аннотация

this article focused on the econometric modeling (ARCH and GARCH family models) and forecasting weekly official exchange rate volatility of the national currency against the US dollar and Euro. Analysis of the data set includes time period from 1st January 2000 to 17th July 2018. The findings and conclusions expressed in this paper are entirely authors view. Калит сўзлар: валюта курси тебраниши, ARCH ва GARCH оиласи моделлари Кириш Валюта курси тебранишларини бевосита эконометрик моделлаштириш ва баҳолаш таҳлилларига ўтишдан олдин, дастлаб ARCH1 ва GARCH2 оиласи моделларининг мазмун ва моҳияти ҳақида қисқача тўхталиб ўтсак. ARCH ва GARCH оиласи моделлари ўз мазмун ва моҳиятига кўра, асосан молия бозори, шу жумладан валюта бозори конюьнктурасидаги молиявий активларнинг (акциялар, облигациялар ва бошқа деривативлар) баҳосини ҳамда валюта курси тебранишларини (ўзгаришларини) даврий маълумотлар (time series) асосида эконометрик таҳлил қилиш, моделлаштириш ва прогнозлаштиришга ихтисослашган модел авлодларини назарда тутади *1+. ARCH модели илк бор R.Engel *2+ томонидан 1982 йилда Буюк Британия иқтисодиётидаги инфляцион ноаниқликларни даврий маълумотлар базаси асосида эконометрик таҳлил қилиш ва пронозлаштириш мақсадида ишлаб чиқилган ва фойдаланилган. Кейинчалик эса тадқиқотчи ва иқтисодчилар ушбу моделдан молия бозоридаги нархлар ўзгаришларининг даврий тебранишларини прогнозлаштиришда кенг фойдаланишган. GARCH модели эса илк бор T.Bollerslev *3-5+ ва S.Taylor *6+ томонидан алоҳида- алоҳида мустақил равишда тадқиқ қилинган бўлиб, муаллифлар ўз моделларини Engelнинг ARCH моделини бойитиш билан амалга оширган. Хусусан, улар ўз 1 Auto Regressive Conditional Heteroskedastcity (ARCH) - Авторегрессив Шартли Гетероскедастлилик. 2 General AutoRegressive Conditional Heteroskedastcity (GARCH) – Умумий Авторегрессив Шартли Гетероскедастлилик. 5/2018 (№ 00037) www.iqtisodiyot.uz 1 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 5, сентябрь-октябрь, 2018 йил моделларига даврий маълумотларнинг стационарлик шартлари, автокрелляция (тўлиқ ва қисман автокорелляция), юқори давомийлик (maximum likelihood) ҳамда бир қатор эконометрик тестлар асосида текширувлар ўтказилишини киритишни таклиф қилиб, модел ўзгарувчиларининг натижадорлигини бойитишга ҳисса қўшишган. D.Nelson *7+ томонидан GARCH оиласига мансуб ҳисобланган EGARCH3 модели ишлаб чиқилган бўлиб, унда ижобий ва салбий ахборотлар таъсирида актив баҳосининг пасайиши (қайтиши) актив индексининг пасайишига нисбатан тезроқ юз бериш эҳтимолини ассиметрик тарзда намоён бўлишини баҳоловчи модел ҳисобланади. Бунда салбий ахборотларнинг ижобий ахборотларга нисбатан акция индекси даромадлигининг тебраниш даражасига тезроқ таъсир этиши асосланган ва бу “левереж эффекти”, деб ном олган. Кейинги GARCH оиласи моделларидан яна бири бу IGARCH4 моделидир. Ушбу модель ўз моҳиятига кўра, стандарт ҳисобланган GARCH моделининг (альфа) ва (бетта) коэффициентлари йиғиндисини бирга тенг бўлиш эҳтимолини баҳолаш имкониятини яратади. Бундан ташқари, ушбу оилага мансуб бошқа кўплаб моделлар ҳам мажуд бўлиб, улар TGARCH5, PARCH6 MGARCH7 каби моделларни ифодалайди. Жаҳон молия бозорининг тобора ривожланиб бориши иқтисодчилар, олимлар ва тадқиқотчилар ўртасида молия бозори коньюнктурасидаги активлар нархларининг, валюта курсининг ва бошқа омиллар таъсирининг тебраниш даражаларини ушбу активлар қийматига ёки умумий макроиқтисодий вазиятга қанчалик таъсир этиши мумкинлиги борасидаги эконометрик таҳлилларни тобора чуқур амалга ошириш талабларини қўйди. Айниқса, халқаро валюта тизимида рўй берган ўзгаришлардан кейин8 валюта курсларининг кескин тебранишларга юз тутиши оқибатида уларнинг макроиқтисодий вазиятга, шу жумладан, пул-кредит тизими барқарорлигига таъсирини олдиндан аниқлаш, таҳлил қилиш ва прогнозлаштириш билан боғлиқ масалалар макроиқтисодий таҳлилнинг ўта долзарб мавзуларидан бирига айланди. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили ARCH ва GARCH оиласи моделларининг моҳиятида асосан энг кичик квадратлар (least squares) усули асосидаги ёндашув услуби ётади. Ушбу ҳолат амалий эконометриканинг ҳам жуда муҳим бўғини ҳисобланади. Бошқача айтганда, ушбу усул бир ўзгарувчининг (омилнинг, кўрсаткичнинг) қанчалик миқдорга ўзгариши бошқа бир ўзгарувчининг қанча миқдорга ўзгаришига таъсир этишининг пировард натижаси сифатида ифодаланади. Эконометристлар (таҳлилчилар) модель натижаларига эга бўлишда моделдаги хатоликларни (error terms) ҳам инобатга олган ҳолда ўз таҳлилларини амалга 3 Exponential General AutoRegressive Conditional Heteroskedastcity (EGARCH) – Экспоненциал Умумий Авторегрессив Шартли Гетероскедастлилик. 4 Integrated General AutoRegressive Conditional Heteroskedastcity (IGARCH) – Интеграллашган Умумий Авторегрессив Шартли Гетероскедастлилик. 5 Threshold General AutoRegressive Conditional Heteroskedastcity (TGARCH) – Шокли Умумий Авторегрессив Шартли Гетероскедастлилик. 6 Power AutoRegressive Conditional Heteroskedastcity (PARCH) – Қувватли Умумий Авторегрессив Шартли Гетероскедастлилик