Диверсификация является важным аспектом управления фермерскими рисками

Аннотация

The article discusses risk management in multi-sector farms. This article analyzes that transferring farms to the form of multi-profile management is an important aspect of risk reduction. Proposals and recommendations for minimizing risks based on production diversification have been developed. Калит сўзлар: кўп тармоқли фермер хўжалиги, хатар, хатарларни бошқариш, диверсификация. Кириш Замонавий ишлаб чиқариш фаолиятини юритиш шароитида тадбиркорлик субъектлари томонидан корхонани самарали бошқаришнинг таркибий қисми сифатида хатарларни бошқариш масаласига эътибор ортиб бормоқда. Корхона умумий бошқарув тизимида хатарларни бошқариш вазифасини тўғри ташкил этиш корхонани ташқи ва ички омилларнинг салбий таъсиридан ҳимоя қилиш унинг фаолият самарадорлигини ошириш имкониятини таъминлайди. Хатарларни бошқариш – ички ва ташқи омилларни аниқлаш, таҳлил қилиш ва баҳолаш бўйича доимий, режали ва мақсадли чора-тадбирлар мажмуи бўлиб, аниқланган хатарларга асосланган ҳолда корхонанинг ишлаб чиқариш ва иқтисодий фаолиятига салбий таъсирларни камайтириш бўйича бошқарув қарорларини қабул қилиш жараёнини ифода этади. Қишлоқ хўжалиги агросаноат мажмуасининг энг хатарли соҳаси бўлиб, у ички ва ташқи хатар омиллари таъсири остида амал қилади. Соҳадаги асосий хатарлар уни юритишнинг ўзига хос объектив шарт-шароитлари, биринча навбатда, мавсумийлик ва об-ҳаво шароитига боғлиқ. Қишлоқ хўжалиги субъектлари ишлаб чиқариш фаолиятининг натижавийлиги нафақат ер ва меҳнат ресурслари, фойдаланиладиган агротехника ва технологияларнинг сифати ҳамда улардан фойдаланиш самарадорлигига, балки қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқаришини юритишнинг юқори даражада хатарли ҳисобланган объектив шароитига боғлиқ. Бундай шароитда қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқаришини юритишда соҳадаги хатарларни бошқаришни чуқур тадқиқ этишнинг долзарблиги янада ортади. Бундан 4/2018 (№ 00036) www.iqtisodiyot.uz 1 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 4, июль-август, 2018 йил кўзланган мақсад хатарларнинг салбий оқибатларини камайтириш ва бартараф этишга қаратилади. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Иқтисодий хатарларнинг пайдо бўлиши ва уларни баҳолашнинг назарий ва услубий масалаларини илмий тадқиқ этишнинг устувор йўналишлари хатарлар назариясини ишлаб чиққан, таниқли олимлар: Дж.Кейнс, А.Маршалл, Ф.Найт, А.Пигу, Н.Сирополис, А.Смит ва И.Шумпетернинг илмий тадқиқотларида акс этган. МДҲ олимлари томонидан хатарларни бошқариш назарияларини тадқиқ этиш турли йўналишларга эга. Хатарлар шароитида аграр ишлаб чиқаришни бошқариш масалалари И.Т. Балабанова [4], К.В. Балдина [5], С.М. Васин, В.С. Шутов [6] ва бошқалар томонидан тадқиқ этилган. Маҳаллий олимлардан М.Шарифхўжаев ва Ё.Абдуллаев таваккалчилик (риск)ни бошқариш, хавф ва таваккалчилик турлари ҳамда уларни бошқариш [12], Ш.Зайнутдинов ва А.Шермуҳаммедовлар бошқарув жараёнида дуч келувчи хатарлар ва уларнинг таҳлили, хатарларнинг турлари ва бошқариш шакллари бўйича [7], А.Абдуллаев аграр соҳада ишлаб чиқаришни ташкил этишнинг илғор шаклларидан бири ҳисобланган фермер хўжаликларининг илмий-назарий асослари [2], А.Абдуғаниев қишлоқ хўжалиги ва унинг иқтисодиётдаги роли, аҳамияти, унинг самарадорлигини ошириш бўйича [3], Ғ.Х. Қудратов ва Э.А. Акромов Ўзбекистон Республикасида қишлоқ ҳўжалиги бўйича олиб борилган иқтисодий ислоҳотлар йўналишида [8], қишлоқ хўжалигини ривожлантириш, деҳқон ва фермер хўжаликлари фаолиятини режалаштириш масалалари бўйича Қ.А.Чориев ва Н.С.Хушматов [11] илмий изланишлар олиб борганлар. Гарчи хорижий ва маҳаллий олимлар томонидан қишлоқ хўжалиги иқтисодиётини ривожлантириш, менежментда хатарларни бошқариш тизимини тадқиқ этиш борасида тадқиқотлар олиб борган бўлсаларда, кўп тармоқли фермер хўжаликларида хатарларни бошқариш, хўжалик фаолиятидаги хатар омилларни таснифлаш, уларни иқтисодий баҳолаш, хатарларни бошқариш усуллари каби масалалар етарлича тадқиқ этилмаганлиги мазкур мавзуни танлашга асос бўлиб хизмат қилади. Тадқиқот методологияси Кўп тармоқли фермер хўжаликлари фаолиятини таҳлил қилиш орқали уларнинг ташкилий-бошқарув ва ишлаб чиқариш жараёнида вужудга келадиган хатарларни иқтисодий баҳолашдир. Мақолада қўлланган методология фермер хўжаликлари фаолиятидаги турли хил хатарларнинг вужудга келиш манбаларини аниқлаш, улар фаолиятини кўп тармоқлилик шаклида ташкил этиш орқали ишлаб чиқаришдаги хатарларнинг салбий таъсирини камайтиришга қаратилган. Таҳлил ва натижалар Ўтган йиллар давомида қишлоқ хўжалигида бозор муносабатларини жорий этиш, ишлаб чиқаришни ривожлантириш, мулкдорлар синфини шакллантириш ҳамда уларнинг мустақиллигини таъминлаш бўйича босқичма-босқич ислоҳотлар амалга оширилиши натижасида тармоқда ихтисослашган фермер хўжаликлари билан бир қаторда кўп тармоқли фаолиятни йўлга қўйган фермер хўжаликлари ҳам тобора кўпайиб борди. 4/2018 (№ 00036) www.iqtisodiyot.uz 2 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 4, июль-август, 2018 йил Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 9 октябрдаги “Фермер, деҳқон хўжаликлари ва томорқа е