ALISHER NAVOIY IJODIDA JANRLAR XILMA-XILLIGI VA ULARNING BADIIY-ESTETIK QIYOSI

Аннотация

This article provides a comparative analysis of the main genres of Alisher Navoi's work: ghazal, qasida, masnavi, rubai, qut'a and fard. The poet's artistic means used in each genre, the ideas he put forward, and the aesthetic load of each genre are highlighted. The depth of the content of Navoi's works and his poetic approaches to genres are shown. Keywords: Alisher Navoi, classical literature, genre, ghazal, qasida, masnavi, rubai, qut'a, fard, artistry, aesthetic analysis. Alisher Navoiy o‘zbek mumtoz adabiyotining eng yirik va eng ko‘p janrlarda qalam tebratgan ijodkoridir. U nafaqat adabiy, balki falsafiy, axloqiy va tasavvufiy qarashlarini turli janrlarda ifoda etgan. Navoiy o‘z ijodida Sharq she’riyoti janrlarining deyarli barcha turlarini mahorat bilan qo‘llagan. Bu esa uning badiiy tafakkurining teranligini va janr madaniyatiga bo‘lgan chuqur e’tiborini ko‘rsatadi. Navoiyning adabiy mahoratining zamirida uning g‘azal (lirik she’r)dan ruboiy (to‘rtlik)gacha bo‘lgan turli shakllarni qamrab olgan she’riyatdan foydalanishi yotadi. Uning g‘azallarida ko‘pincha muhabbat, go‘zallik va insoniy holat mavzulari o‘rganilib, uning chuqur hissiy aks sado berish qobiliyati namoyon bo‘ladi. Undan farqli o‘laroq, uning ruboiylarida murakkab hayot saboqlarini bir necha ta’sirli satrlarga singdiruvchi ixcham, aforistik hikmatlar jamlangan. Uning she'riyatidagi bu ikkilik shaklning mohirona manipulyatsiyasini aks ettiradi, bunda u o'z fikrlarini ifodalashni cheklash o'rniga kuchaytirish uchun tizimli cheklovlardan foydalanadi. Navoiy ijodining markazida g‘azal turadi. U “Xazoyin ul-maoniy” devoni orqali to‘rtta turli uslub va g‘oya asosida yozilgan g‘azallar to‘plamini yaratdi: “Garoyib us-sig‘ar”, “Navodir ush-shabob”, “Badoyi’ ul-vasat”, “Favoyid ul-kibar”. 124 SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN MANAGEMENT AND ECONOMY International scientific-online conference G‘azallarda ishqiy, tasavvufiy, axloqiy-falsafiy mavzular ko‘tarilgan; Badiiy vositalar: tashbeh, istiora, kinoya, tazod; G‘azallar ko‘pincha nafaqat tuyg‘uni, balki ijtimoiy haqiqatni ham ifodalaydi. Misol: Dil ba yodash tole' o‘lsa, xayli jonimdin yiroq, Jon atalmish dard birla yod etar har dam meni. Bu baytda ishqning dardli, ammo ruhoniy tozalovchi kuchi tasvirlanadi. Navoiy qasida janrida ham yuqori mahorat ko‘rsatdi. Uning qasidalari nafaqat hukmdor yoki ustozlarni madh etish, balki didaktik, diniy va falsafiy g‘oyalarni yoyishga qaratilgan. “Munojot” – Allohga yuzlangan falsafiy-duoviy qasida “Maqomat ul-avliyo” – avliyolar maqomiga bag‘ishlangan Navoiy qasidasida klassik tarkib: nasib, madh, ta’rifi hol, xotima qismlari yaqqol ko‘zga tashlanadi. Navoiy besh masnaviy dostonini jamlab, “Xamsa” yaratgan: 1.“Hayrat ul-abror” – axloqiy-didaktik masnaviy. 2.“Farhod va Shirin” – romantik doston. 3.“Layli va Majnun” – fojiali ishqiy syujet. 4.“Sab’ai sayyor” – fantastik-sarguzasht janr. 5.“Saddi Iskandariy” – tarixiy-falsafiy syujet. Bu dostonlarda voqealar orqali insoniylik, adolat, axloq, ruhiy poklik targ‘ib qilinadi. Masalan, “Farhod va Shirin”da: Kimki toshni yorsa mehnat bilani, Topgay oxir yoru ne’mat bilani. Navoiy ruboiylarini falsafiy fikrlar, ibratli xulosalar, tasavvufiy tushunchalar bilan to‘ldirgan. Uning ruboiylarida umr, nafs, axloq, haqiqat va o‘lim kabi mavzular tahlil etiladi. Misol: Har ne ki, dunyoda yo‘q, bordek ko‘rur, Bordekni ham yo‘qdek ado etar umr. Bu saroyda keldik, ketgaymiz g‘arib, Bir necha nafasni yelga berar umr. Bu ruboiyda vaqtning o‘tkinchiligi va hayotning o‘zagi sabr va hikmat ko‘rsatilgan. Qit’alari orqali Navoiy ko‘p hollarda hayotiy ibratlar, kinoyaviy tanqidlar, ilm-ma’rifatga bo‘lgan e’tiborini ifoda qilgan. Fardlarida esa hikmatli so‘zlar, shaxsiy kuzatuvlar, sodda, ammo teran ma’nolar mujassam. Misol – fard: Til birla dilda yo‘qlig‘ erur nifoq alomati, 125 SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN MANAGEMENT AND ECONOMY International scientific-online conference Nechukki, dilda bo‘lmasa, tilda ne sud andin. Bu baytda til bilan yurak birligi, so‘zning samimiyligi haqida fikr bildiriladi. Navoiyning she’r va nasrdan tashqari tasavvuf bilan ham shug‘ullanishi ijodining yana bir jihatini ochib beradi. Uning risolalarida koʻpincha Oʻrta Osiyoda taʼsirli diniy falsafa boʻlgan soʻfiylik yoritiladi. “Asor al-baqiyah” va “Nusrat al-hikmat” kabi asarlarda tasavvufiy tushunchalar jamlangan bo‘lib, ilohiylik va insoniyat o‘rtasidagi munosabatni o‘rganish uchun allegorik til va metafizik so‘rovlar qo‘llangan. Bu yerda Navoiy she’riy nafosatni falsafiy ohanglar bilan uyg‘unlashtirib, o‘z matnlarida san’at va ma’naviyat o‘rtasida suhbat maydoni o‘rnatib, an’anaviy janrlardan oshib ketadi. Navoiyning dramaturg sifatidagi serqirraligini ham e'tibordan chetda qoldirib bo'lmaydi. Uning dramatik asarlari, garchi kam ma'lum bo'lsa-da, uning adabiyot merosiga ajoyib o'rin tutadi. Dramaning o'z ijodi doirasidagi integratsiya o'z davrining ijtimoiy muammolarini yoritib beradi, adolat, axloqiy yaxlitlik va insoniy munosabatlarning murakkabliklarini o'rg