ALISHER NAVOIYNING “O‘N SAKKIZ YOSHGA KIRMAGAN KIM BOR” G‘AZALI: ESTETIK, SUFIY VA BADIHIY TAHLIL

Аннотация

Mazkur maqolada Alisher Navoiy ijodining muhim namunalaridan biri bo‘lgan "O‘n sakkiz yoshga kirmagan kim bor" radifli g‘azali estetik, falsafiy va sufiy jihatdan tahlil qilinadi. G‘azal matni orqali go‘zallik, ishq, hayrat va ilohiylik motivlari yoritilib, poetik vositalar, timsollar, badiiy san’atlar chuqur sharhlanadi. Maqolada husn va ma’shuqa timsoli orqaligina emas, balki go‘zallik orqali ilohiy haqiqatni anglash g‘oyasi asosiy mezon qilib olinadi. Kalit so‘zlar: Alisher Navoiy, g‘azal, o‘n sakkiz yosh, husn, ilohiy ishq, hayrat, sufizm, badiiy tahlil, estetik qarashlar. Annotation. This article provides a literary and philosophical analysis of Alisher Navoi's ghazal “Who is there that has not reached the age of eighteen?”. The study explores the symbolic meaning of youth, the motifs of beauty and temptation, Sufi interpretations, metaphors and allegories, and the aesthetic layers of poetic expression. It also includes a comparative approach with Hafez's ghazals. The paper sheds light on the lyrical subject and the poetic-philosophical representation of “beauty” and “wonder” in Navoi’s worldview. Kalit so‘zlar: Navoi, eighteen years old, ghazal analysis, Sufism, beauty, metaphor, allegory, Hafez, poetics. Sharq mumtoz adabiyotining eng yuksak cho‘qqilaridan biri bo‘lmish Alisher Navoiy ijodi, ayniqsa, g‘azallari bugungi kunda ham o‘zining go‘zalligi, chuqur falsafasi va poetik mukammalligi bilan insonni hayratda qoldiradi. Navoiy g‘azallari nafaqat estetik go‘zallikni madh etadi, balki bu go‘zallik orqasida ilohiy haqiqatga eltuvchi yo‘lni ochib beradi. Uning "O‘n sakkiz yoshga kirmagan kim bor" radifli g‘azali ayni shu holatni yaqqol aks ettiradi. Ushbu g‘azalda ma’shuqa jamol timsoli sifatida talqin qilinadi, biroq bu jismoniy ko‘rinish bilan chegaralanib qolmay, balki ruhiy va ilohiy darajalarga ko‘tariladi. G‘azal matnining matlasi quyidagicha: On sakkiz ming olam oshubi agar boshindadur, Ne ajab, chun sarvinozim on sakkiz yoshindadur. Baytda ko‘p ma’noli obrazlar jamlangan. "O‘n sakkiz ming olam" sufiylikda mavjudotning barcha olamlarini bildiradi. Ularning "oshubi" — ya’ni g‘avg‘osi, 48 DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN MODERN SCIENCES International scientific-online conference hayajoni go‘zallik timsoli bo‘lgan sarvinoz boshida jamuljam. Bu go‘zal esa o‘n sakkiz yoshda go‘zallikning eng yetuk, chiroyli va jo‘shqin davridir. Desa bo‘lg‘aykim, yana ham o‘n sakkiz yil husni bor, O‘n sakkiz yoshina muncha fitnakim boshinadur. Bu baytda go‘zallik va fitna ya’ni maftunkorlik va azob yetkazish bir nuqtada jam bo‘lgan. "Yana ham o‘n sakkiz yil husni bor" deyish bilan go‘zallik cheksiz va abadiy ekanligi g‘oyasi ilgari suriladi. O‘n sakkiz yil dema, yuz sakson yil o‘lsa, uldurur, Husn shohi, ul balolarkim, ko‘zu qoshinadur. Ma’shuqaning go‘zalligi, ayniqsa, ko‘z va qoshda mujassam. Bu go‘zallik hatto yuz sakson yil ham davom etsa, insonni halokatga olib borishi mumkin. Ya’ni bu go‘zallik ham joziba, ham halokat manbai. Hayrat etmon husni naqshidaki, har hayratki, bor, Barchasi ezid taolo sun‘i naqqoshinadur. Navoiy bu yerda barcha go‘zallik, jamol, naqshlarning asl manbai Yaratganning o‘zi ekanligini ta’kidlaydi. G‘azal metafizik qatlamga ko‘tariladi. Husn ilohiy san’atkor alloh tomonidan yaratilgan. Tan anga siymu ichina tosh muzmar ko‘nglidin, Aqlga yuz hayrat, ul oyning ichu toshinadur. Baytda go‘zalning tashqi ko‘rinishi oyning tashqi yuzi tanasi, ichki go‘zalligi esa oyning ichki yuzi, ya’ni qalbi sifatida talqin qilinadi. Bu yerda ham majoziy va tasavvufiy tafakkur uyg‘un. May ketur, ey mug‘ki, yuz hayrat aro qolmish Masih, Bul ajablarkim, bu eski dayr xuffoshindadur. Yuz hayrat insonni hushdan ketkazuvchi darajadagi go‘zallik. Hatto Masih (Iso) ham bu hayratda lol. Dayr eski dunyo, xuffosh esa qorong‘ilik timsoli. Bu qorong‘ilikda ham go‘zallik porlaydi. To Navoiy to‘kti ul oy furqatidin bahri ashk, Har qachon boqsang, quyosh aksi aning yoshindadur. Shoirning o‘zi lirik qahramon sifatida sahnaga chiqadi. Oy (go‘zal)ning hijronidan bahri ashk (ko‘z yoshi dengizi) paydo bo‘ladi. Shu yoshi ichida quyosh aks etadi, ya’ni yorug‘lik, nurlar, ilohiy go‘zallik. Estetik yondashuv. Navoiy uchun go‘zallik bu tabiatdagi eng yuksak ne’mat emas, balki ilohiy haqiqatga olib boruvchi vosita. Uning g‘azallarida go‘zallik jismoniy emas, balki ruhiy, g‘oyaviy va ilohiy mohiyat kasb etadi. Shu bois u o‘n sakkiz yoshdagi go‘zallikni oddiy biologik holat sifatida emas, balki 49 DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN MODERN SCIENCES International scientific-online conference yuksak timsol jamolning eng yuksak darajasi sifatida tasvirlaydi. Go‘zallik va husn orqali shoir nafaqat insonni, balki butun borliqni idrok etishga harakat qiladi. Har bir satrda estetik mushohada, poetik mulohaza va go‘zallikni talqin etishning o‘ziga xos uslubi mavjud. Tasavvufiy kontekst. Tasavvufda "hayrat" bu ilohiy haqiqat oldida aql ojizligi holati. Bu g‘azalda Navoiy ko‘p marta hayrat motivini tilga oladi: Aqlg‘a yuz hayrat, u