ҲӘЗИРГИ ҚАРАҚАЛПАҚ ТИЛИНДЕ БИРГЕЛКИЛИ ҚУРАМЛЫ ДӘНЕКЕРСИЗ ҚОСПА ГӘПЛЕРДИ ҮЙРЕНИЎДИҢ АЙЫРЫМ МӘСЕЛЕЛЕРИ

Аннотация

The article discusses some theoretical issues of a non-union complex sentence of homogeneous composition in the Russian and Karakalpak languages. Keywords: complex sentences, syntactic relations, non-conjunctive sentences, non- conjunctive complex sentences of homogeneous composition. Буннан алдыңғы мақаламызда синтаксис тараўында биргелкили қурамлы дәнекерсиз қоспа гәплер концепциясын қоллап қуўатлаўшы бир қанша илимий мийнетлер баршылық еди де көрсетип өткен едик [Илим хам жамийет, 2024, (№2/1), 76-78 бб.]. Атап айтсақ, А.Н. Гвоздев санаўлы, салыстырмалы, қарама қарсылықлы ДҚГ лерди [3, 218-226 бб.], Л.Ю. Максимов санаўлы ҳәм қарама қарсылықлы ДҚГ лерди [9, 137-141 бб.] ҳәм т.б.[10]. Биргелкили қурамлы дәнекерсиз қоспа гәплер (буннан былай - БҚДҚГ) тийкарынан өзине тән семантикалық-грамматикалық ҳәм коммуникатив- функционаллық кәсийетлерине бола барлық түрдеги дәнекерсиз қоспа гәплерден айырылып турады. Тийкарғы сөз етпекши болған биргелкили қурамлы дәнекерсиз қоспа гәплер ҳәзирги рус хәм қарақалпақ тил әмелиятларында салыстырмалы түрде сийрек қолланылады.Соның ушында олар узақ ўақыт тил илиминде салыстырмалы түрде шекленген лингвистикалық мысаллар түринде белгили болып келген (әсиресе биргелкили қурамлы ДҚГ лер уқсаган синтаксислик қурамлар дықат талап ететуғын мысалларды есапламағанда, бирақ булл қурамлар қарақалпақ тил билими менен шуғылланыўшы илимпазлардың нәзерин өзине аўдармаған еди). Бизиң ойлаўымызша, усы себеплерге байланыслы биргелкили қурамлы дәнекерсиз қоспа гәплер өзине тән кәсийетлерге ийе гәп сыпатында илимпазлардың арнаўлы түрдеги изертлеўлеринен шетте қалып, жетерли дәрежеде үйренилмеген. Атап айтқанда, биргелкили қурамлы дәнекерсиз қоспа гәплер тийкарынан өзине тән семантикалық-грамматикалық ҳәм коммуникатив- функционаллық кәсийетлерине бола барлық түрдеги дәнекерсиз қоспа гәплерден айырылып турады. Сол себепли бул жағдай өз-өзинен бул мәселени арнаўлы турде үйрениўди талап етеди. Буннан тысқары, биргелкили қурамлы дәнекерсиз қоспа гәплер контекстен тысқары аз қолланылылыўына қарамастан, ҳәзирги рус ҳәм қарақалпақ тиллериниң 1730 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5 коммуникатив қураллары системасында айтарлы орынды ийелейди, себеби олар өз тайпасындағы ҳәм басқа да синтаксистлик дүзилмелер менен тығыз дәрежеде байланысқан (жай гәп, коспа гәп, текст). Буныңдай өз-ара тығыз байланыс мәселени көлденең қойып, биргелкили қурамлы дәнекерсиз қоспа гәплерди терең түрде үйрениўди талап етеди. Қарақалпақ тилинде биргелкили қурамлы дәнекерсиз қоспа гәплер арнаўлы түрде изертлеў объекти болмаған (дәнекерсиз қоспа гәплер ҳаққында сөз болғанда бул гәплер ҳаққында айтып өтилген жумысларды есапқа алмағанда). Биргелкили қурамлы дәнекерсиз қоспа гәплер мәселеси тийкарынан қоспа гәплерде дизбеклилик ҳәм бағынынкылык теориясынан келип шыгады.Ф. Фортунатов жокарыда айтып өтилген пикирге сүйенип, дизбекли қоспа гәплер дәнекерсиз қолланыўын айтып өткен еди [20, 189 б.]. А.М. Пешковский де усы пикирлерге сүйенген ҳалда дәнекерсиз гәплердеги интонацияның айырым түрлери дизбекли қоспа гәплердеги дәнекерлер менен функционал уқсаслығын орнатыўға урынған еди. Салыстырың: В тех комнатах мебель была закрыта чехлами, шторы спущены(Ол өжирелерде мебель төсек жапқышлар менен жабылған, перделер түсирилген еди). Автордын пикиринше, гәплердиң арасындагы үтир белгиси менен белгиленген үзилис (пауза) ҳәм дәнекери менен берилиўи мүмкин[14]. Буныңдай мысаллар М. Дәўлетовтың «Қарақалпақ тилиндеги қоспа гәплердиң гейпара мәселелери» атлы китабында көплеп келтирип өтилген. Мыс.: Олардың бетлери борлаттай қызарып, көзлери шоқтай жанады [7, 55 б.]. Буныңдай пикирди рус хәм қарақалпак илимпазлары Л.В. Щерба, М. Дәўлетовлар өз мийнетлеринде гейпара қоспа гәплер дәнекерсиз дизбекли қоспа гәплер ҳәм дәнекерсиз бағыныңқы қоспа гәплер орнында келетуғынлығын тастыйықлайды [4, 152 б; 7, 55, 81 бб.]. Н.С. Поспелов изертлеў объекти болған биргелкили қурамлы дәнекерсиз қоспа гәплерге арнаўлы түрдеги гәплер сыпатында кеўил аўдарған еди: «Барлық дәнекерсиз жалғанған қоспа гәплер еки топарға бөлиниўи мүмкин: биргелкили қурамлы дәнекерсиз қоспа гәплер ҳәм биргелкисиз қурамлы дәнекерсиз қоспа гәплер. Биргелкили қурамлы дәнекерсиз қоспа гәплер еки, үш ҳәм көп компонентли гәплерден ибарат болып, олар өз алдына коммунативлик өзбетиншеликке ийе емес, бир бири менен дәнекерсиз байланысып, синтаксислик биргелкилик мәнисин, яғный олар аңлататуғын пүтинлик идеясына (бир мәниге-Х.Т.) қатнасығын билдиреди» [15, 344]. 20-әсир 50-жылғы академиялық грамматикада Н.С. Поспелов биргелкилик концепциясынан басқа, яғный бир типтеги ДҚГ лер концепциясына өзгертеди. Бул концепцияның да алдын ала айтып өтилген биргелкилик концепциясы менен уқсаслығын көрсе болады. Бизиң пикиримизше, көрсетип өтилген пүтинлик идеясы жәрдеминде санаўлы ДҚГ теги қоспа гәп компонентлери бир бири менен биргелкили болады деген пикири Н.С. Поспеловтың төменде көрсетип өтилген сөзлеринде де көрсек болады: «Қоспа гәптиң бир компонентинде гәптиң компонентлерине … бирдей қат