"O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI BYUDJET KODEKSINI TAKOMILLASHTIRISH MASALALARI"

Аннотация

This scientific thesis analyzes the current state of the Budget Code of the Republic of Uzbekistan and assesses its compliance with the requirements of modern budget management. The need for legal strengthening of modern mechanisms such as transparency of the budget process, a performance-based approach, civil control and digitalization is substantiated. Also, based on the analysis of international experience, normative-legal, institutional and practical proposals are developed to improve the budget system in Uzbekistan. The results of the study are of scientific and practical importance in increasing the efficiency of public finances and deepening budget reforms. Keywords: Budget Code, budget process, regulatory and legal framework, transparency, performance-based budgeting, medium-term budget planning, civil budget, digitalization, treasury system, budget control, international standards, local budgets, financial independence. Asosiy qism O‘zbekiston Respublikasi Byudjet kodeksi mamlakat moliyaviy boshqaruvining asosiy huquqiy asoslaridan biri bo‘lib, u 2013-yilda kuchga kirgan. Mazkur kodeks davlat byudjeti tizimini yuritish, byudjet mablag‘larini 39 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference rejalashtirish, taqsimlash va ijro etish jarayonlarini huquqiy jihatdan tartibga soladi. Davlat moliyasi, bir tomondan, milliy iqtisodiyotning ustunlaridan biri bo‘lsa, ikkinchi tomondan, u jamiyat taraqqiyotining asosiy omillaridan biridir. Shu boisdan, byudjet qonunchiligining zamon talablari asosida takomillashtirib borilishi muhim strategik vazifadir. So‘nggi yillarda O‘zbekistonda davlat boshqaruvi tizimida keng ko‘lamli islohotlar olib borilmoqda. Ayniqsa, fiskal siyosatda shaffoflikni ta’minlash, jamoatchilik ishtirokini kuchaytirish, byudjet mablag‘larining samarali ishlatilishini nazorat qilish va bu orqali ijtimoiy adolat tamoyillarini hayotga tatbiq etish asosiy maqsadlardan biriga aylangan. Mazkur yondashuv, albatta, mavjud Byudjet kodeksining zamonaviy tamoyillarga va xalqaro tajribalarga mos holda yangilanishini talab qiladi. Birinchidan, bugungi global iqtisodiy muhit davlat moliyaviy boshqaruvida yondashuvlarni o‘zgartirishni talab qilmoqda. Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, o‘rtacha muddatli byudjetlashtirish, natijadorlikka asoslangan rejalashtirish (performance budgeting), raqamlashtirish va ochiqlik kabi tamoyillar samarali byudjet tizimining ajralmas qismiga aylangan. O‘zbekistonda ham byudjet siyosati xalqaro standartlarga uyg‘unlashtirilmoqda, biroq bu yo‘nalishdagi huquqiy asoslar hali to‘liq shakllanmagan. Ikkinchidan, mavjud kodeksda ayrim tushunchalar va mexanizmlar aniq ifodalanmagan yoki amaliyotda turlicha talqin qilinmoqda. Bu esa mahalliy byudjetlar darajasida byudjetlarni tuzish, bajarish va nazorat qilishda qiyinchiliklar tug‘diradi. Xususan, moliyaviy intizomning pastligi, byudjet mablag‘larining noto‘g‘ri rejalashtirilishi, maqsadsiz xarajatlar sodir bo‘lishiga olib kelmoqda. Shu sababli Byudjet kodeksining moddalari qayta ko‘rib chiqilib, zamonaviy moliyaviy boshqaruv mexanizmlarini o‘z ichiga olgan, aniq, soddalashtirilgan va bir xil talqinda tatbiq etilishi lozim bo‘lgan normalar bilan boyitilishi zarur. Uchinchidan, raqamli texnologiyalar jadal rivojlanayotgan bugungi kunda byudjet jarayonlarini to‘liq avtomatlashtirish va elektron axborot tizimlari asosida yuritish imkoniyati mavjud. Ammo amaldagi kodeksda bu borada yetarlicha normalar mavjud emas. “Ochiq byudjet”, “Fuqarolik byudjeti”, “G‘aznachilik axborot tizimi” kabi tashabbuslarni huquqiy jihatdan mustahkamlash orqali ularning faoliyatini kengaytirish va tizimlashtirishga ehtiyoj bor. Shu o‘rinda ta’kidlash lozimki, Byudjet kodeksini takomillashtirish nafaqat huquqiy islohotlar mazmunini chuqurlashtiradi, balki davlat moliyasining har 40 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference bir so‘m mablag‘i o‘z maqsadida va samarali ishlatilishini ta’minlaydi. Bu esa o‘z navbatida, ijtimoiy infratuzilma, sog‘liqni saqlash, ta’lim, ishsizlikni qisqartirish kabi dolzarb yo‘nalishlarda yuqori natijalarga erishish imkonini beradi. Xulosa qilib aytganda, O‘zbekiston Respublikasi Byudjet kodeksini takomillashtirish – bu davlat boshqaruvi samaradorligini oshirish, fuqarolarning davlat moliyaviy siyosatida faol ishtirokini ta’minlash va xalqaro tajriba bilan uyg‘un holda moliyaviy boshqaruvni tashkil etish yo‘lida muhim huquqiy qadamdir. Mazkur yo‘nalishda olib borilayotgan ishlar doimiy ravishda chuqur ilmiy tahlil, jamoatchilik fikri va xalqaro ekspertiza asosida amalga oshirilishi maqsadga muvofiqdir. Amaldagi Byudjet kodeksini tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, u davlat moliyaviy boshqaruvi uchun zarur bo‘lgan ba’zi asosiy tamoyillarni to‘liq qamrab ololmayapti. Birinchi muammo – bu normativ-huquqiy nomuvofiqliklardir. Ayrim moddalar umumiy va aniq bo‘lmagan ifodalar bilan berilganligi sababli, ular amaliyotda turlicha talqin qilinib, bir xil huquqiy vaziyatga ni