JINOYAT PROTSESSIDA USHLAB TURISH: HUQUQIY ASOSLAR VA AMALIY MUAMMOLAR

Аннотация

Ushbu maqolada muallif ushlab turish protsessual majburlov chorasini qo’llashning huquqiy asoslari, tartibi amaliyotda kuzatilayotgan kamchiliklar va ularni bartaraf etish yuzasidan takliflar yoritilgan. Kalit so’zlar Ushlash, ushlab turish, advokat, xolis, ushlash asoslari. Ushlab turish jinoyat protsessining muhim va munozarali institutlaridan biri boʻlib, shaxsning erkinligini qisqa muddatga cheklovchi majburlov chorasidir. Bu chora, asosan, jinoyat sodir etishda gumon qilinayotgan shaxsni darhol qoʻlga olish, uning qochib ketishining oldini olish, dalillarni yoʻq qilishiga yoʻl qoʻymaslik va tergov harakatlarini samarali oʻtkazish maqsadida qoʻllaniladi. Biroq, ushlab turishning huquqiy asoslari va amaliyotdagi muammolari doimiy e'tibor talab qiladigan jihatlardir. Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual kodeksi (JPK) ushlab turish tartibi va shartlarini aniq belgilab bergan. Unga koʻra, ushlab turish quyidagi hollarda qoʻllanilishi mumkin: - shaxs jinoyat sodir etayotgan vaqtda yoki bevosita undan keyin qoʻlga tushgan boʻlsa: Bu holat "jinoyat ustida ushlash" deb ataladi va eng asosli ushlab turish sabablaridan biridir. - jinoyat sodir etgan shaxsni jabrlanuvchilar yoki voqea guvohlari aniqlagan boʻlsa: Shaxsning shaxsi va jinoyatga aloqadorligi haqida ishonchli maʼlumotlar mavjud boʻlganda ushlab turish qoʻllaniladi. - shaxsning kiyimida, yonida, turar joyida, ish joyida yoki transport vositasida jinoyat izlari topilgan boʻlsa: Moddiy dalillar mavjudligi shaxsning jinoyatga aloqadorligini tasdiqlaydi. - boshqa maʼlumotlar (masalan, gumon qilinuvchining yashirinishga urinishi, qochib ketishi, doimiy yashash joyiga ega emasligi) shaxsning jinoyat sodir etganligiga asosli shubha tugʻdirsa: Bu holatda, ushlab turish uchun yetarli asoslar mavjudligi har bir holatda individual baholanadi1. JPKga muvofiq, ushlangan shaxsning huquqlari kafolatlanadi. Jumladan, unga ushlab turish sabablari va asoslari tushuntirilishi, advokat bilan uchrashish imkoniyati berilishi, yaqin qarindoshlariga xabar berish huquqi taʼminlanishi shart. Ushlab turish muddati 48 soatdan oshmasligi lozim. Bu muddat ichida sud ushlab turishning qonuniyligi va asosliligini tekshirib, qamoqqa olish yoki ushlangan shaxsni ozod qilish toʻgʻrisida qaror qabul qilishi kerak. 1 B.B.Murodov. Jinoyat-protsessual munosabatlarda himoyachining ishtiroki // “Advokatlik faoliyati: nazariya va amaliyot masalalari” mavzusidagi ilmiy-amaliy konferensiya materiallari. O‘zR Prezidenti huzuridagi Amaldagi qonun hujjatlari monitoringi instituti. – Toshkent, 2010. B. 171-175. 79 YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo Ushlab turish institutining amaliyotda qoʻllanilishida bir qator muammolar kuzatilishi mumkin: - asoslilikni baholashdagi subyektivlik: baʼzi hollarda huquqni muhofaza qiluvchi organlar tomonidan ushlab turish uchun yetarli asoslar mavjud boʻlmasa-da, shaxs ushlab turilishi holatlari uchraydi. Bu esa inson huquqlarining buzilishiga olib kelishi mumkin. - vaqtinchalik saqlash joylaridagi sharoitlar: ushlangan shaxslar saqlanadigan joylarning moddiy-texnik bazasi va sharoitlari baʼzan zamonaviy standartlarga javob bermasligi, bu esa inson qadr-qimmatiga hurmat tamoyiliga zid boʻlishi mumkin. - advokat yordamining samaradorligi: ushlangan shaxsning advokat bilan uchrashish huquqi kafolatlangan boʻlsa-da, amaliyotda advokatning oʻz himoya funksiyasini toʻliq bajarishiga toʻsqinlik qiluvchi omillar yuzaga kelishi mumkin. - qisqa muddatli ushlab turishning psixologik taʼsiri: hatto qisqa muddatli ushlab turish ham shaxsga jiddiy psixologik taʼsir koʻrsatishi mumkin. Bu esa keyinchalik uning jamiyatga integratsiyalashuviga salbiy taʼsir koʻrsatadi. - shlab turishning noqonuniy qoʻllanilishi uchun javobgarlik: ushlab turishning noqonuniy yoki asossiz qoʻllanilganligi aniqlanganda, aybdor shaxslarning javobgarligi masalasi yetarlicha qatʼiy taʼminlanmasligi ham muammoli jihatdir. "Jinoyat protsessida ushlab turish" instituti jinoyatchilikka qarshi kurashishda muhim vosita boʻlsada, uning qoʻllanilishida inson huquqlariga rioya etilishini taʼminlash ustuvor ahamiyat kasb etadi. Bu borada quyidagi takliflar ilgari surilishi mumkin: - huquqni muhofaza qiluvchi organlar xodimlarining malakasini oshirish: Ushlab turish asoslari va tartiblari boʻyicha chuqur bilim va koʻnikmalarni shakllantirish, ayniqsa, inson huquqlari boʻyicha xabardorlikni oshirish. - vaqtinchalik saqlash joylaridagi sharoitlarni yaxshilash: Xalqaro standartlarga mos ravishda moddiy-texnik bazani mustahkamlash va insoniy sharoitlarni taʼminlash2. - advokat himoyasining samaradorligini oshirish: advokatlarning ushlangan shaxsga oʻz vaqtida va toʻliq yuridik yordam koʻrsatishiga toʻsqinlik qiluvchi omillarni bartaraf etish. - jamoatchilik nazoratini kuchaytirish: fuqarolik jamiyati institutlarining ushlab turish amaliyoti ustidan nazoratini kuchaytirish orqali ochiqlik va shaffoflikni taʼminlash3. Ushlab turish institutining huquqiy asoslarini yanada takomillash