INFLATSIYA DARAJASINING BANK XIZMATLARI VA MAXSULOTLARIGA TA`SIRI

Аннотация

В данной статье проанализировано влияние инфляции на экономику в целом и на деятельность коммерческих банков в частности. Показано, как высокая инфляция приводит к снижению реальных доходов населения, нарушению инвестиционного климата и ухудшению качества банковских кредитов. Также в тезисе раскрывает стратегическую роль коммерческих банков в сдерживании инфляции через координацию денежно-кредитной политики, реализацию селективной кредитной политики, цифровизацию, валютные операции и повышение финансовой грамотности. Ключевые слова: инфляция, коммерческие банки, кредитная политика, процентная ставка, ликвидность. Inflyatsiya – bu iqtisodiy taraqqiyotda doimiy kuzatib borilishi lozim bo‘lgan muhim makroiqtisodiy ko‘rsatkichlardan biri bo‘lib, mamlakatdagi narxlar umumiy darajasining oshib borishini anglatadi. Inflyatsiya darajasining yuqori bo‘lishi aholining real daromadlarining qisqarishiga, jamg‘armalarning qadrsizlanishiga, investitsiyaviy muhitning yomonlashuviga, pul-kredit munosabatlarining izdan chiqishiga va keng miqyosdagi ijtimoiy-iqtisodiy nomutanosibliklarning paydo bo‘lishiga olib keladi. Ayniqsa, aholining ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamlari va kichik biznes subyektlari bundan eng ko‘p zarar ko‘radi. Inflyatsiya nafaqat iqtisodiy barqarorlikka, balki tijorat banklarining faoliyat samaradorligiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Bank sektorining asosiy vazifasi – moliyaviy resurslarning samarali taqsimlanishini ta’minlash, kredit va depozit siyosatini iqtisodiy vaziyatga mos tarzda olib borishdir. Inflyatsiya sharoitida esa banklarning kreditlash imkoniyatlari qisqaradi, mijozlarning to‘lovga layoqatlilik darajasi pasayadi, kredit portfellari sifati yomonlashadi va likvidlik muammolari yuzaga keladi. Bunday vaziyatda tijorat 72 YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo banklarining strategik yondashuvlari inflyatsion bosimni kamaytirish, moliyaviy barqarorlikni saqlash va iqtisodiyotga ishonchni oshirishda asosiy omilga aylanadi. “Inflyatsiya - lotincha “inflatio” so'zidan olingan bo'lib, “shishish”, “bo'rtish”, “ko'tarilish” degan ma'nolarni anglatib, mamlakatdagi tovar va xizmatlar bahosi umumiy darajasining oshishi (o'sishi) tushuniladi. Narxlarning umumiy darajasi ko'tarilishi natijasida mamlakat pul birligi (milliy valyuta) xarid qobiliyatining pasayishi ro'y beradi. Bu esa o'z navbatida, davlat pul birligining qadrsizlanishiga olib keladi” 1. Pulning qadrsizlanishi deganda, bir xil miqdordagi pulga vaqti kelib kamroq bo'lgan tovar va xizmatlarni sotib olish, ya'ni sotib olinishi mumkin bo'lgan tovar va xizmatlar miqdorining vaqti kelib kamayishi tushuniladi. Misol uchun, yilning boshida 100 ming so'mga sotib olish mumkin bo'lgan kundalik iste'moldagi tovar va xizmatlarning miqdori yilning oxiriga kelib kamayadi. Bu esa 100 ming so'mga yilning oxirida yilning boshidagiga nisbatan xuddi o'sha tovar va xizmatlarni kamroq miqdorda sotib olish demakdir. Inflyatsiyani kamaytirish bo‘yicha tijorat banklarining strategik operatsiyalari bir nechta yo‘nalishlarda amalga oshiriladi. Bu operatsiyalar ichida pul-kredit siyosatini muvofiqlashtirish, kredit portfeli sifati va tarkibini qayta ko‘rib chiqish, foiz stavkalari siyosatini optimallashtirish, valyuta bozoridagi ishtirokni kuchaytirish hamda moliyaviy vositalarni diversifikatsiya qilish muhim o‘rin tutadi. Avvalo, tijorat banklari inflyatsion bosimni yumshatishda Markaziy bank bilan yaqin hamkorlikda ishlaydi. Pul massasining haddan tashqari ko‘payishi inflyatsiyaning asosiy omillaridan biri hisoblanadi. Shu sababli, tijorat banklari tomonidan ajratiladigan kreditlar hajmi va foiz stavkalari ustidan nazoratni kuchaytirish, likvidlik darajasini optimal holatda ushlab turish orqali pul hajmini tartibga solishga xizmat qiladi. Masalan, O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki tomonidan 2022–2023 yillarda qabul qilingan pul-kredit siyosati konsepsiyasiga muvofiq tijorat banklari asosiy stavkaga bog‘liq tarzda foiz siyosatini olib bormoqda. 1-rasm Inflatsiya darajasi bo`yicha Markaziy bank prognozi: Tijorat banklarining asosiy vositalaridan biri foiz stavkalari siyosatini markaziy banklar bilan muvofiqlashtirishdir. Ular o‘zlarining kredit berish va depozit qabul qilish stavkalarini 1 https://finlit.uz/uz/articles/monetary-policy/concept-of-inflation/ 73 YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo markaziy bankning inflyatsiyani nishonga oluvchi siyosatiga asosan belgilaydi. Kreditlarni olishni qiyinlashtirish uchun foiz stavkalari oshirilganda, ortiqcha qarz olish kamayadi va iste’mol darajasi pasayadi-bu esa inflyatsiyani jilovlashga yordam beradi. Yana bir muhim yo‘nalish- kredit siyosatini amalga oshirishdir. Banklar samaradorlikni oshiruvchi va ta’minot zanjiri barqarorligini mustahkamlovchi tarmoqlarga- masalan, qishloq xo‘jaligi, sanoat va energetika sohalariga moliyaviy resurslar ajratishni ustuvor deb bilib, spekulyativ yoki haddan ortiq iste’molga yo‘naltirilgan kreditlashni cheklaydi. Bu yonda