INSON RUHIY SALOMATLIGINING IJTIMOIY PSIXOLOGIK OMILLARI

Аннотация

In this article, the author discusses the concept of mental health, which is currently considered a pressing issue, and how it has been studied by scholars. The article also highlights the health policies implemented by the President of the Republic of Uzbekistan. Furthermore, the author provides an in-depth analysis of the factors influencing mental health and discusses several elements that contribute to its improvement. The article presents findings from global research that illustrate the extent to which various factors affect human mental health, supported by statistical data based on percentages. Keywords: mental health, genetic factor, lifestyle, medical factor, biological factor, psychological factor, environmental factor, stress, physical activity. Kirish. Inson ruhiy salomatligini saqlash bugungi globallashayotgan dunyoda muhim e’tibor qaratilishini talab qilayotgan dolzarb muammolardan biridir. O‘zbekiston respublikasi prizidenti Sh.M.Mirziyoyev inson ruhiy va jismoniy salomatligini saqlash muammosiga e’tibor qaratib 2023-yil 6-sentyabrda 35 SCIENCE SHINE INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025 O‘zbekistonda “Aholi salomatligi 2030” milliy strategiyasi ishlab chiqildi. O‘zbekistonda xalqaro tashkilotlar jalb qilgan xolda psixik salomatlikni asrash dasturi ishlab chiqildi [11]. So‘nggi o‘n yilliklar psixologiya fanining nafaqat aqliy, balki insonning psixik salomatligiga e’tiborining ortib borayotgani bilan tavsiflanadi. Inson hayotining sifati, shuningdek, uning sog‘lig‘i ko‘p jihatdan o‘ziga bog‘liq degan qarashlar keng tarqalmoqda. Tadqiqotchilar tomonidan aniqlangan asosiy salomatlik omillari: turmush tarzi (50%); muhit (20%), genetik (irsiy) omillar (20%), tibbiy omillar (10%). Salomatlikni ta’minlash va saqlashda psixologik omillarning rolini bilish salomatlik psixologiyasi kabi ilmiy sohaning paydo bo‘lishiga olib keldi. Ushbu bilim sohasi ruhiy salomatlik fanining sintezidir [1,b-12]. V.A.Ananyevaning fikriga ko‘ra, salomatlik psixologiyasi - bu salomatlikning psixologik sabablari, uni saqlash, mustahkamlash va rivojlantirish usullari va vositalari haqidagi fan. Inson salomatligini ta’minlashda muhim rol insonning o‘ziga tegishli bo‘lib, uning shaxsiy xususiyatlari bilan belgilanadi. 1980-yildan boshlab salomatlik psixologiyasi chet elda akademik fanga aylanganligi sababli, bu fan amaliy maqsadlarda ko‘proq qo‘llanila boshlandi. Ruhiy salomatlik normal hayot uchun zarur bo‘lgan ruhiy tuzilmalarning normal ishlashini anglatadi. Ruhiy salomatlik nafaqat normal ruhiy holatni, balki shaxsiyatni ham anglatadi. Bu ruh shaxsiyat bilan uyg‘un bo‘lsa, odam bilan hamma narsa yaxshi bo‘lsa, u shaxsiy o‘sishga intiladi, bunga tayyor bo‘ladi [2]. Ruhiy jihatdan sog‘lom odam boshqalarga ochiq va aqlli bo‘ladi. U hayotning zarbalaridan himoyalangan va taqdirning qiyinchiliklariga dosh bera oladi. Insonning ruhiy holati jismoniy holat kabi muhimdir. Bu hayotdan va o‘zidan qoniqish uchun asosdir. Bunday salomatlik butun shaxs sifatida namoyon bo‘ladi. U motivlar va hissiyotlar sohasi bilan kesishadi. Ruhiy salomatlik - Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti ta’rifiga ko‘ra, inson o‘z imkoniyatlarini ro‘yobga chiqarishi, hayotning normal stresslarini engish, samarali va samarali mehnat qilishi, o‘z jamiyati hayotiga hissa qo‘shishi mumkin bo‘lgan farovonlik holatidir. Ushbu “ruhiy salomatlik” kontseptsiyasining mazmuni tibbiy va psixologik mezonlar bilan cheklanmaydi; u doimo insonning ma’naviy hayotini ma’lum bir tarzda tartibga soluvchi ijtimoiy va guruh normalarini aks ettiradi [3,b-4]. Psixologik yondashuvda ruhiy salomatlik quydagicha tushuniladi. O‘z-o‘zini anglash K.Goldshteyn, A.Maslou, Sh.Byuler, to‘liq hayot K.Rojers, haqiqiylik J.Bugental va ma’noga intilish V.Frankl tushunchalari orqali tavsiflangan ijobiy jarayon sifatida shaxsning sog‘lom ishlashini tahlil qilishga asoslanadi [4]. 36 SCIENCE SHINE INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025 UK Surgeon Journal ma’lumotlariga ko‘ra, ruhiy salomatlik - bu samarali faoliyat, boshqa odamlar bilan munosabatlarni o‘rnatish va o‘zgarishlarga moslashish va noqulay vaziyatlarni yengish qobiliyatiga olib keladigan aqliy funktsiyaning muvaffaqiyatli bajarilishi. Ruhiy salomatlik va ruhiy kasallik ikkita uzluksiz tushunchadir. Optimal ruhiy sog‘lig‘iga ega bo‘lgan odamlar ham ruhiy kasalliklarga ega bo‘lishi mumkin va ruhiy kasallikka ega bo‘lmagan odamlar ham yomon ruhiy salomatlikka ega bo‘lishi mumkin. Ruhiy salomatlik muammolari stress, yolg‘izlik, depressiya, tashvish, munosabatlar muammolari, yaqin kishining o‘limi, o‘z joniga qasd qilish fikrlari, qayg‘u, giyohvandlik, o‘z-o‘ziga zarar yetkazish, turli xil ruhiy kasalliklar yoki turli darajadagi boshqa ruhiy kasalliklar, shuningdek, o‘rganishdagi nuqsonlar hisoblanadi. Shifokorlar, psixiatrlar, psixologlar, ijtimoiy ishchilar, hamshiralar yoki oilaviy shifokorlar terapiya, maslahat yoki dori-darmonlar kabi davolash usu