QARAQALPAQ HÁM TÚRK TILLERINDE DAWÍSSÍZLAR

Аннотация

This article provides a comparative analysis of the consonant systems in Karakalpak and Turkish languages. It deeply examines the place and manner of articulation of consonants, as well as voiced and voiceless consonant pairs. Similarities and differences between the two languages are highlighted, including the characteristics of voiced and voiceless consonants, sonorants, and consonants without voiced counterparts. Additionally, information is provided on the usage of consonants in initial (anlaut), medial (inlaut), and final (auslaut) positions. This analysis directly contributes to a deeper study of the phonetics of Karakalpak and Turkish languages within Turkology. Key words: consonant phonemes, voiced, voiceless, obstruent consonants, sonorant consonants, anlaut, inlaut, auslaut. Аннотация. В данной статье проводится сравнительный анализ системы согласных звуков в каракалпакском и турецком языках. В статье глубоко изучаются место и способ артикуляции согласных, а также пары звонких и глухих согласных. Раскрываются сходства и различия между двумя языками, включая особенности звонких и глухих согласных, сонорных согласных, а также согласных, не имеющих звонкой пары. Дополнительно представлена информация об использовании согласных в начальной (анлаут), средней (инлаут) и конечной (ауслаут) позициях. Этот анализ напрямую способствует более глубокому изучению фонетики каракалпакского и турецкого языков в рамках тюркологии. Ключевые слова: согласные фонемы, звонкие, глухие, шумные согласные, сонорные согласные, анлаут, инлаут, ауслаут. Dawıssızlar kegirdektiń túbinen baslap erinlerge shekemgi aralıqta dawıs jolınıń túrli orınlarında jasaladı. Jasalıw ornı dawıs perdelerinen aldın bolǵan konsonantlar oǵada kem ushıraydı hám bazı tillerde ǵana bar. Dawıs perdelerinen keyin tamaqta, kegirdekte, erinlerge shekem awız boslıǵınıń túrli orınlarında konsonantlardıń jasalıw orınları jaylasqan. Konsonantlardıń jasalıwında eń úlken roldi atqaratuǵın aǵza – til. Konsonantlardıń ayırımları onıń túrli háreketleri menen awız boslıǵında túrli orınlarǵa jaqınlasıwı hám tiyiwi menen payda boladı.[1; 37/5; 69] 1496 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5 Dawıssız sesler – awız boslıǵında túrli tosqınlıqlarǵa ushırap payda bolatuǵın, quramı tek shawqımnan yaki dawıs hám shawqımnan turatuǵın sesler. Olardıń aytılıwında hawa aǵımı sańlaq arqalı yaki jarılıw arqalı shıǵadı. Bul hawa aǵımı dawıs shımıldıǵın háreketke keltirip yaki háreketke keltirmey ótedi. Nátiyjede hártúrli tárepinen bir-birenen parıqlanatuǵın dawıssız sesler payda boladı. Dúnyadaǵı hárbir til ózine say dawıssızlar sistemasına iye. Tildegi dawıssızlar sisteması konsonantizm (latınsha: consonans – dawıssız ses) delinedi. Dawıssız sesler sanı tillerde hártúrli. [https://uz.wikipedia.org/wiki/Undosh_tovushlar] Dawıssız fonemalardı tómendegi ózgeshelikleri boyınsha bóliw til biliminde dástúrge aylanǵan. Dawıssız seslerdi aytqanda ókpeden shıqqan hawa aǵımı sóylew aǵzalarınıń qanday da bir jerinde tosqınlıqqa ushıraydı. Olar buwın quray almaydı. Qaraqalpaq tilinde dawıssız sesler: a) dawıs hám shawqımnıń qatnasıwına qaray; b) jasalıw ornına qaray; c) jasalıw usılına qaray toparlarǵa bólinedi. Dawıssız sesler dawıs hám shawqımnıń qatnasınan jasaladı. Usı ózgesheligi boyınsha dawıssız sesler shawqımlılar hám sonorlar bolıp bólinedi.[2; 77-117] Qaraqalpaq tilinde b, d, g, ǵ, j, z, v, p, t, k, q, sh, s, f, x, h, m, n, ń, r, y, w, l, c, ch sesleri dawıssız seslerdi ańlatadı, olardıń sanı 25ti quraydı. Túrk tilinde dawıssızlardıń sanı 21di quraydı, olar tómendegiler: b, c (dj), ç(ch), d, f, g, ğ (jumsaq ǵ), h, j, k, l, m, n, p, r, s, ş (sh), t, v, y, z. Kórinip turǵanınday, qaraqalpaq tilindegi w, q, ń, ǵ, x, c fonemaları ádebiy túrk tilinde ushıraspaydı. Biraq ta, ádebiy tilde bul fonemalardıń joq ekenligi awızeki sóylew tilinde olardıń joq degeni emes. Túrk tiliniń álipbesine kirgizilmegen, biraq dialektlerde ónimli qollanılatuǵın ķ (q), ġ (ǵ), ñ (ń), ḫ (x), w fonemalarınıń analizi boyınsha kóplegen maǵlıwmatlarda ilimiy ádebiyatlarda ushıratıwǵa boladı.Túrk tilindegi ñ (ń) foneması Istanbul dialektinen basqa dialektlerde jumsaladı. Sol ushın da bul ses ádebiy tilde qollanılmaydı. Eski jazba ádebiy tilde hám basqa dialektlerde ushırasatuǵın bul ses jeke aytılmaytuǵını ushın da arab álipbesindegi kaf ك sağır kef (esitilmeytuǵın kaf) yaki nun ن sağır nun (esitilmeytuǵın nun) atamaları menen ataladı. Házirgi dáwir túrk tili fonetikası boyınsha jazılǵan ádebiyatlarda bolsa bul sesti damak n/sı dep te ataydı. Bul ses transkripciyada [ŋ] belgisi menen kórsetiledi. [1; 44-46] Túrk tilinde dawıssızlardıń bunday usılda bóliwde birqansha talaslı pikirler bar. Biz ilimiy izertlew jumısımızda olardıń tómendegi bóliniw usılın aldıq: 1497 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5 1498 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5 1499 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5 Óz gezeginde dawıssızlar únli-únsiz bolıp ta bóli