SURXON DAVLAT QO‘RIQXONASI HUDUDIDA TARQALGAN SCROPHULARIA L. TURKUMI TURLARINING BIOEKOLOGIYASI VA TARQALISHI

Аннотация

Род Scrophularia L. занимает особое место в горных районах Сурханского государственного заповедника. Виды рода Scrophularia L. являются одним из родов семейства Scrophulariaceae Juss. и занимают особое место во флоре Сурхандарьи. В настоящее время на Земле встречается 2350 видов этого семейства, относящихся к 60 родам[12]. Род Scrophularia L. насчитывает 297 видов [12], более 35 видов в Средней Азии[1], 18 видов в Узбекистане[2], более 13 видов в Сурхандарьинской области. Тот факт, что 4 из них встречаются в Сурханском государственном заповеднике, важен с биогеографической точки зрения, и они часто встречаются в горных и предгорных районах. Плодородие почвы считалось важным фактором в размножении и росте видов. В данной статье с научной точки зрения анализируются морфологические признаки, экологические особенности и места распространения этих видов. Результаты исследования имеют важное значение при оценке возможностей сохранения и адаптации этих видов к другим регионам. https://scientific-jl.com 1 3 1 62-son_6-to’plam_May-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali Ключевые слова: Scrophularia L. род, Памиро-Алайский, горный, Иранский, семейство, Сурхандарьинский, флора, округ, вид, цветок. Annotation: The genus Scrophularia L. occupies a special place in the mountainous areas of the Surkhan State Reserve. Species of the genus Scrophularia L. are one of the genera of the family Scrophulariaceae Juss. and occupy a special place in the flora of Surkhan. Currently, 2,350 species of this family, belonging to 60 genera, are found on Earth [12]. The genus Scrophularia L. has 297 species [12], more than 35 species in Central Asia[1], 18 species in Uzbekistan[2], and more than 13 species in the Surkhandarya region. The fact that 4 of them are found in the Surkhan State Reserve is important from a biogeographical point of view, and they are often found in mountainous and foothill areas. Soil fertility was an important factor in the reproduction and growth of species. This article provides a scientific analysis of the morphological characteristics, ecological features, and distribution areas of these species. The research results are important in assessing the possibilities of preserving these species and adapting them to other territories. Keywords: Scrophularia L. genus, Pamir-Alay, mountain, Iran, family, Surkhan, flora, district, species, chamomile. Kirish: Surxon davlat qo‘riqxonasi Pomir-Oloy tog’ tizimining Janubi-G’arbiy qismi hisoblangan Ko‘hitang tizmasining sharqiy yonbag’rida joylashgan. Ma’muriy jihatdan Surxondaryo viloyatining Sherobod tumani hududiga qarashli.Qo‘riqxona hududi shimoldan Tangidara soyi bilan chegaralanadi. Sharqiy chegarasi Xatak, Xo‘janqo, Qizilolma, Shalqon, Kampirtepa, Sherjon va Vandob qishloqlari bilan, janubiy hududi Xo‘jaikon tuz koni bilan tutashib ketgan. Ko‘hitang tizmasining g’arbiy yonbag’ri Turkmaniston Respublikasining hududi bo‘lib, Koytendag (umumiy maydoni 27139 ga.) qo‘riqxonasi joylashgan.Surxon qo‘riqxonasining umumiy yer maydoni 24554 ga bo‘lib, murakkab geomorfologik tuzilishga ega. Hudud chegarasining janubdan shimolga umumiy uzunligi taxminan 70 km ni tashkil etadi va dengiz sathidan 850-3137 m balandliklarda joylashgan. O‘rtacha suv ayirgich balandligi shimolda (Xatak bo‘limi) 2682 m, markaziy qismida 3137 m (Kampirtepa bo‘limining Ayri bobo cho‘qqisi) hamda janubiy qismida 2361 m ni (Vandob bo‘limi) tashkil etadi. Surxon davlat qoʻriqxonasi florasi bo‘yicha turli yillarda bir qator botanik olimlar, jumladan, S.A. Nevskiy [3], K.Sh. Tojibaev [4], F.O. Xasanov [5], A.J. Ibragimovlar [6] tomonidan tadqiqot ishlari olib borilgan hamda ushbu tadqiqotlar davomida qoʻriqxona florasida uchraydigan turli xil oila va turkumlarga mansub oʻsimliklarning gerbariy namunalari yig’ilgan. Qo‘riqxonada Scrophularia L. turkumiga oid: S.sangtodensis B. Fedtsch., S.striata Boiss., S.umbrosa Dumort., S.scoparia Pennell. turlari uchrashi aniqlangan va qator adabiyotlarda keltirib o‘tilgan. Oxirgi olib borilgan https://scientific-jl.com 1 3 2 62-son_6-to’plam_May-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali izlanishlarga ko‘ra Surxon davlat qo‘riqxonasida Scrophularia L. turkumiga oid 4 ta turi uchrashi aniqlangan va quyida ushbu turlarga alohida toʻxtalib oʻtamiz. Scrophularia sangtodensis B. Fedtsch. - Sangtuda chechakguli. Ikki yillik o‘simlik. Bo‘yi 40 sm gacha yetadi. Poyalari bir nechta bo‘lib, deyarli yumaloq, oddiy yoki ko‘pincha shoxlangan, silliq (tuklarsiz). Barglari patsimon bo‘lingan, uzunligi 3– 4(7) sm, eni 1,3 sm, bandi yo‘q bo‘laklari cho‘ziq, uzunligi 0,5–1 sm, eni 2 mm, oxirgi bo‘lagi 2 sm, bo‘laklari yarim o‘tkir va chuqur kesilgan. Barglari ketma-ket joylashgan, pastki barglar uzun bandli, yuqorigilari o‘tkirlashgan. Gullari bandi yo‘q yoki juda qisqa (1 mm) bandchada joylashgan, to‘pguli 1–3 ta guldan iborat bo‘lib, umumiy gul sopi ustida joylashgan, 25–30 sm uzunlikdagi keng shingil hosil qiladi. Gu