Анализ факторов, влияющих на региональную продовольственную безопасность

Аннотация

The article developed scientific recommendations and practical recommendations on food security, the growing demand for food products, the main factors affecting the food security of Surkhandarya region, the problems of food security in the region. Калит сўзлар: озиқ-овқат хавфсизлиги, озиқ-овқат маҳсулоти, аҳоли сони. Кириш XXI аср бошида дунёда аҳоли сони ўсиши ва озиқ-овқат маҳсулотлари ишлаб чиқариш билан боғлиқ глобал муаммо юзага келмоқда. 2011 йилда дунё аҳолиси 7 млрд. кишига етган бўлса, БМТнинг прогнози бўйича 2050 йилга бориб бу кўрсаткич 10 млрд. кишига етади. Натижада озиқ-овқат маҳсулотларига бўлган эҳтиёж янада ортиб бориши кузатилади. Бу эса озиқ-овқат хавфсизлигини таъминлаш борасида ҳал этишни талаб қилаётган ўта муҳим муаммолар, ҳеч шубҳасиз, шу борадаги саъй-ҳаракатларни янада мувофиқлаштириш ва кенг миқёсдаги халқаро ҳамкорликни, келажакка қаратилган ёндашув ва хулосаларни биргаликда ишлаб чиқишни тақозо этади. Ва ўз-ўзидан тушунарлики, бу ҳолат мазкур масала юзасидан жаҳоннинг турли мамлакатларида тўпланган тажриба ва амалиёт билан тизимли ҳамда мунтазам равишда танишиб туришни талаб қилади [4]. Ижтимоий йўналтирилган барқарор, эркин бозор иқтисодиётига, кучли демократик ҳуқуқий давлатни барпо этиш мақсадида республиканинг барча соҳаларида, жумладан, қишлоқ хўжалигида улкан ҳуқуқий, ташкилий, иқтисодий ҳамда ижтимоий ислоҳотлар давлат раҳбарлигида босқичма- босқич амалга оширилмоқда. Озиқ-овқат хавфсизлигига доир Президентнинг бир қатор фармонлари, Олий Мажлис Сенати томонидан қабул қилинган қонунлар ҳамда Вазирлар Маҳкамасининг қарорлари бу фикрларимизга яққол далил бўлади. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2018 йил 16 анварда «Мамлакатнинг озиқ-овқат хавфсизлигини янада таъминлаш чора-тадбирлари тўғрисида»ги ПФ-5303- сонли фармони тасдиқланди. Бу фармон ижроси орқали мамлакатда экспорт-импорт операцияларини тартибга солиш ва соддалаштириш, талаб юқори бўлган озиқ-овқат 2/2018 (№ 00034) www.iqtisodiyot.uz 1 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 2, март-апрель, 2018 йил товарларини импорт қилишда тўсиқ ва чекловларни бартараф этиш, ташқи иқтисодий фаолият субъектларининг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш кафолатларини кучайтириш бўйича изчил чора-тадбирлар амалга оширилмоқда. Шу билан бир қаторда, носоғлом рақобат, озиқ-овқат маҳсулотлари импортининг айрим хўжалик юритувчи субъектлар томонидан монополлаштирилиши, сунъий тақчилликни юзага келтириш ва баъзи товарлар учун нарх-навонинг асоссиз оширилиши оқибатида қўшимча фойда олиш учун шарт-шароитлар яратувчи жиддий тизимли муаммолар ўз ечимини топмоқда [2]. Британиянинг "Economist" журнали томонидан 2015 йил натижаларига кўра тузилган янги озиқ-овқат хавфсизлиги даражаси рейтингида Ўзбекистон 9 поғонага кўтарилди. Бу рейтингга ҳаммаси бўлиб 109 давлат киритилган. Ўзбекистон рейтингдан 64-ўрин эгаллаб, ўтган йилги натижасини 9 пунктга яхшилади. АҚШ рейтинг натижасига кўра 1-ўринни эгаллаган бўлса, етакчи ўнталикка Сингапур, Ирландия, Австрия, Нидерландия, Швейцария, Канада, Германия, Австралиялар киритилди. МДҲ давлатларидан Россия 43-ўрин, Белоруссия – 44-ўрин, Қозоғистон – 56-ўрин, Украина – 59-ўрин, Тожикистон 88-ўрин эгаллаган. Рейтингнинг энг пастки поғоналарини Мадагаскар, Чад ва Бурунди давлатлари банд этишган. Шу боисдан қайд этиш лозим, айни глобаллашув жараёнида биргина мамлакатимиз эмас балки бутун дунёда аҳолини озиқ-овқат маҳсулотлари билан сифатли ва сотиб олиш қобилияти доирасида таъминлаб, озиқ-овқат хавфсизлиги муаммосини бартараф қилиш муҳим масалага айланмоқда. Бу борада мамлакатимиз Президенти Ш.М.Мирзиёев “Озиқ-овқат хавфсизлиги муаммосини ҳал этиш, генетик модификация қилинган маҳсулотлар етиштирмаслик бўйича қатъий назорат ўрнатишга алоҳида эътибор қаратиш талаб этади. Сўнгги йилларда мамлакатимиз бозорларида импорт мева-сабзавот маҳсулотлари кўпайиб бораётгани бизни албатта ҳушёрликка чақириши керак. Бундай ҳолатнинг олдини олиш учун, аввало, йўқолиб бораётган қадимги навларни тиклаш, селекция ишларини оқилона ва самарали йўлга қўйиш, соҳага илм-фан ютуқлари, инновацион ишланмаларни кенг жорий этишимиз зарур [1]” дея таъкидлаб ўтгани ушбу масаланинг эътиборга молик эканлигини кўрсатиб беради. Озиқ-овқат хавфсизлиги бу иқтисодиётнинг шундай ҳолати бўлиб, бунда жаҳон бозорлари тебранишларидан қатъи назар бир томондан, илмий асосланган кўрсаткичларга мос миқдорларда, иккинчи томондан тиббий меъёрлар даражасида истеъмолни қондириш учун шарт-шароит яратилган ҳолда аҳолини озиқ-овқат маҳсулотлари билан барқарор таъминлаш кафолатланади [4]. Фикримизча, озиқ-овқат хавфсизлигини таъминлашга қаратилган чора- тадбирлар давлатнинг нафақат аграр соҳадаги, балки сиёсий ва иқтисодий йўналишдаги фаолиятлари билан ҳам бевосита боғлиқдир. 1974 йилда Жаҳон озиқ- овқат саммитида ушбу иқтисодий категория тушунчаси биринчи бор таклиф қилинган, “Барқарор озиқ-овқат истеъмолини таъминлаш ва ишлаб чиқариш ҳажми, нархларнинг ўзгаришини тўлдириш учун муҳим озиқ-овқатлар бўйича дунёда ет