DEVIANT XULQ-ATVORLI BOLALARNI KORREKSIYA QILISHDA FOYDALANILADIGAN METODLAR: ART-TERAPIYANI QO’LLASH MASALASI

Аннотация

Ushbu maqolada deviant xulqli bolalar va ularni korreksiya qilishda foydalaniladigan metodlar, ayniqsa art-terapiyaning muhum tomonlari haqida ma’lumotlar keltirib o’tilgan. Kalit so’zlar: Deviant, Deviatsiya, art-terapiya, ideal tanlash, o’smirlik va o’spirinlik davri, san’at terapiya, yosh davrlari, korreksiya, tuzatish. Deviatsiya - jamiyatda o‘rnatilgan huquqiy, ijtimoiy, axloqiy qoida va me’yorlarga mos kelmaydigan xatti-harakat, xulq-atvorga aytiladi. Odatda deviatsiya xodisasi va uning ko‘rinishlari ko‘p xollarda ularning o‘smirlik davrida yuzaga keladi. Zotan, bu davr yosh davrlari ichida eng murakkabi bo‘lib, uni o‘tish davri deb ham yuritiladi. Darhaqiat bu davrda o‘smir hayoti va faoliyatida jiddiy o‘zgarishlar, xususan anatomo-fiziologik, aqliy, ruhiy jihatlardan rivojlanish yuz beradi. Natijada ularda hamma narsaga qiziqish xissi kuchayadi, atrof-muhitga, hayotga bo‘lgan munosabatlarida sezilarli darajada o‘zgarishlar ko‘zga tashlanadi. Garchi ularda o‘zligini anglash, shaxsiy dunyoqarash, turli xodisalarga, o‘zgarishlarga nisbatan baho berish kabi xususiyatlar shakllana boshlansa-da, ammo hali yetarli bilim, tajribaga ega bo‘lmaganliklari sababli ko‘p hollarda yagona hulosaga kelishda qiyinchilik sezishadi. Bu jihatdan ular kattalarning yordamlariga muhtoj bo‘lishadi. Bu o‘rinda shuni ham aytib o‘tish joizki, bu davrda bolalarda kattalar, ayniqsa, otag‘onalari o‘rtasida muammolar tug‘ilib turadi. Zero, kattalar va ota-onalari tomonidan o‘zlariga kichkina bolaga qaraganday muomalada bo‘lishlari yoqmaydi. Bu esa o‘rtada ziddiyatlarning kelib chiqishiga sababchi bo‘ladi. Shunday ekan, bu davrdagi bolalarga kattalar xushyorlik bilan munosabatda bo‘lishlari zarur. O‘smirlik davri bolalarga xos bo‘lgan muhim xususiyatlardan yana biri ular o‘zlaricha katta yoshdagi kishilar orasidan, yoxud badiiy asarlar, filmlardan ideal topishga harakat qilishadi. Ko‘p hollarda ular idealning tashqi ko‘rinishi ya’ni qiziqtiradigan, o‘zini tortadigan tomonlariga o‘z e’tiborlarini qaratadilar. Jamiyatda qabul qilingan qoidalar, xulq-atvor me’yorlaridan chetga chiqqan o‘smirlarni qiyin o‘smir yoki qiyin tarbiyalanadigan o‘smir deyishadi. Qiyin tarbiyalanish deganda pedagogik ta’sirga qarshilik ko‘rsatish tushuniladi. O‘smirning qiyin tarbiyalanishi, jamiyat tomonidan https://scientific-jl.com 1 4 8 61-son_2-to’plam_May-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali qabul qilingan me’yor va qoidalarga amal qilinmasligini fanda deviatsiya hodisasi orqali o‘rganiladi. Deviatsiya ham insonga, ham uni o‘rab turgan olamga xos bo‘lgan o‘zgaruvchanlik hodisasining jihatlaridan biri bo‘lib, ijtimoiy sohada o‘zgaruvchanlik, insonning atrofdagilar bilan o‘zaro munosabatini aks xulq-atvorida o‘z ifodasini topadi. Bugungi kunda jamiyatimizda voyaga etmaganlar soni sezilarli darajada oshib ijtimoiy nomaqbul harakatlarda (alkogolizm, giyohvandlik, ma'muriy huquqbuzarlik, bezorilik, va boshqalar) namoyon bo'ladigan deviant xatti-harakatlar kuzatilmoqda. Shuning uchun deviant xatti-harakatlarning oldini olish masalasi ustuvor hisoblanadi. Deviant xatti – harakatlarni tuzatish usullaridan biri bu Art-terapiya. Psixokorrektsiya amaliyotida Art-terapiya o'ziga xos ramziy shaklda turli xil san'at turlaridan foydalanishga asoslangan, psixo-emotsional, xulq-atvor va shaxsiy rivojlanishning boshqa buzilishlarini tuzatishga imkon beradigan, rag'batlantiruvchi usullar to'plami sifatida qaraladi. o'smirning ijodiy namoyishlari. Gumanistik yo'nalish nuqtai nazaridan, tuzatish imkoniyatlari art-terapiyalar mijozga deyarli cheksiz narsalarni taqdim etish bilan bog'liq ijodkorlik mahsulotlarida o'zini namoyon qilish va o'zini namoyon qilish imkoniyatlari, "men"ni tasdiqlash va bilish. Mijoz tomonidan yaratilgan mahsulotlar, uning dunyoga nisbatan ta'sirchan munosabatini ob'ektivlashtirish jarayonni osonlashtiradi aloqa va muhim boshqalar bilan munosabatlarni o'rnatish. Art-terapiyadan foydalanish ichki holatga asoslanadi Insonning "men" asari uning ijodida aks etadi. Chizish, orqali undagi nafaqat qo'zg'aluvchanlikni, xavotirni, tajovuzkorlikni yo'qotish qobiliyati, o'ziga va boshqalarga ishonchsizlik, balki o'ziga ishonch va muvaffaqiyatga erishish, shuningdek u bilan bog'liq ijobiy tajribalar va xulq-atvor naqshlari xam yuzaga keladi. Shuning uchun ushbu toifadagi o`smir o`spirinlarga psixologik va pedagogic yordam tizimini ajratish mumkin Art terapevtik yo'nalish. Artterapevtik yo'nalishi deviant xatti-harakatlarning psixokorrektsiyalari har biriga xos bo'lgan narsalarga qaratilgan o'smirning ichki ijodkorligi. Ko'p hollarda bu quyidagilarga imkon beradi bolada mavjud bo'lgan hissiy, xulq-atvor va intellectual buzilishlar va kamchiliklarni anglashga. Art-terapiyaning asosiy maqsadi shaxs rivojlanishini uyg'unlashtirishdir o'zini namoyon qilish va o'zini o'zi bilish qobiliyatini rivojlantirish. Nuqtai nazaridan klassik psixoanaliz vakili, asosiy mexanizm art-terapiyada tuzatish ta'siri sublimatsiya mexanizmi hisoblana