HOZIRGI DAVRDA PSIXOLOGLARGA QO’YILGAN TALABLAR

Аннотация

В данной статье рассматривается область перевода, которая сохранялась и развивалась с древнейших времён нашими предками и до сих пор занимает важное место. Приводится информация о том, что такое перевод и зачем он необходим, его актуальность в современном мире, роль художественного и научного перевода в данной сфере, значение перевода, кто такой переводчик и какими качествами он должен обладать. Также рассматриваются понятия перевода и переводческой деятельности, история возникновения профессии переводчика, что такое художественный и научный перевод, основные особенности этих видов перевода, их общие и отличительные черты, а также значимость этих различий. Kalit so’zlar: Tarjima, tarjimon, badiiy tarjima, ilmiy tarjima, tarjimonlik, tarjima madaniyati, chop etish, muallif uslubi, so’z boyligi va tushunarlilik. Keywords: translation, translator, literary translation, scientific translation, translation practice, translation culture, publishing, author's style, vocabulary and clarity. Ключевые слова: перевод, переводчик, художественный перевод, научный перевод, переводческая деятельность, культура перевода, публикация, авторский стиль, словарный запас и ясность. Kirish: Insoniyat paydo boʻlgan davrdan boshlab qoʻshni xalqlar madaniyati, turmush- tarzi, iqtisodiyoti, urf-odatlari va shu kabi boshqa jarayonlarni bilishga intilgan. Bu intilish insonlar oʻrtasidagi ilm yoʻlini ochib beruvchi bir kalit boʻldi desak adashmaymiz. Ularning bu qiziqishi "Tarjimonlik" sohasini vujudga keltirdi va bu yoʻnalish hozirda ham mavjud, oʻz 71 ` oʻrniga ega keng koʻlamli soha hisoblanadi. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M. Mirziyoyev taʼkidlaganidek: “ilm-fan, taʼlim va tarbiya, maʼnaviyat biz uchun ustuvor masaladir. Albatta, Yangi Oʻzbekistonni, Uchinchi Renessans poydevorini barpo etish uchun, avvalo, uning mustahkam iqtisodiy, moddiy-texnik asoslarini yaratish kerak” Davlat rahbari: “Biz Oʻzbekistonda “Adabiy doʻstlik – abadiy doʻstlik” degan chuqur maʼnoli tamoyilga amal qilgan holda, jahon adabiyotining durdona asarlarini oʻzbek tiliga tarjima qilish va nashr etish masalasiga gʻoyat jiddiy eʼtibor qaratmoqdamiz. “Yurtimizda dunyo adabiyotining bebaho mulki boʻlgan ming minglab asarlar tarjima qilinib, kitobxonlar qalbidan joy olgani, badiiy tarjima va tarjimashunoslik boʻyicha oʻziga xos ijodiy maktab shakllanganini alohida taʼkidlash lozim” Tarjima — bu bir tilga tegishli matn, soʻz yoki nutqni boshqa bir tilda maʼno jihatdan toʻgʻri va aniq ifoda qilish jarayonidir. Tarjima ikki til oʻrtasida aloqa vositasi boʻlib xizmat qiladi va madaniyatlar, bilimlar, adabiyotlar almashinuvini taʼminlaydi. Tarjima qilishda eng katta muammo madaniyatlar o'rtasidagi farqlami ajratishdir. Muayyan madaniyatga mansub aholi biror narsaga o'z dunyoqarashidan kelib chiqib qaraydi. Bir-biriga ekvivalentdek ko'rinadigan so'zlar aslida ekvivalent bo'lmasliklari mumkin. Masalan, "cho'chqa" so'zi o'zbek tilida ma'lum darajada salbiy bo'yoqqa ega. Ammo "pig" Amerikada bu so'z neytral ma'noda qo'llanadi. Bunday holatlarda tarjimonning mahorati namoyon boʻladi. Tarjimon — bu bir tildagi maʼlumotni boshqa bir tilga toʻgʻri va aniq tarjima qiladigan shaxsdir. Tarjimonlar ikki yoki undan ortiq tillarni yaxshi biladi va ular madaniyati tafovutlarni ham hisobga olib, muloqotni osonlashtirib beradi. Har bir masala ham misollar orqali tez va oson izlanuvchiga yetib boradi .Tarjima insoniyat madaniy taraqqiyotida muhim vosita hisoblanadi. U til orqali bilim, madaniyat, adabiyot va fan yutuqlarini bir jamiyatdan boshqasiga yetkazadi. Tarjimaning ko‘plab turlari mavjud bo‘lib, ularning eng asosiylari "Badiiy va ilmiy tarjima"dir. Badiiy tarjima — bu adabiy asarlarni (roman, hikoya, she’r, drama va hokazo) bir tildan boshqa tilga tarjima qilish jarayonidir. Bu tarjima turi faqat so‘zlarni emas, asar ruhini, uslubini, obrazlarni va hissiyotlarni ham iloji boricha saqlab qolishga harakat qiladigan tarjima turi hisoblanadi. Masalan:Abdulla Qodiriyning “O‘tgan kunlar” romanidagi “Shuhrat yurakka yetmaydi, yurak bo‘sh bo‘lsa” degan jumlani ingliz tiliga tarjima qilganda shunchaki “Fame does not reach the heart if the heart is empty” deb emas, balki badiiy va chuqur ma’no beruvchi uslubda — “Glory cannot touch an empty heart” kabi tarjima qilish maqsadga muvofiq bo‘ladi ; So'z bir insonga qaratilgan bo'lsa ham ular orasida hissiy bo'yoqda farq bo'ladi, ya'ni "father", "daddy", "dad", "pop" so'zlari leksik birliklar, ularning barchasi oldingi avloddan bo'lgan qarindosh kishini ifodalaydi. "Ota" -. "father" so'zi hunnatni "adajon" - "daddy" - yaqinlikni ifodalaydi. Insonlar koʻpincha so'zlami denotativ ma'nosiga e'tibor berib qolmay, ularni hissiy bo'yoqdorligiga ham qarash muhim ahamiyatga egadir. Badiiy tarjimaning yuqorida keltirilgan misollar doirasidan kelib chiqqan xolda quyida asosiy jihatlarini keltirishimiz mumkin: 1. Asl matnga sodiqlik – Tarjima asar mazmunan asl matnga yaqin bo‘lishi kerak. 2. Ijodiy yondashuv – Tarjimon badiiy ifodalarni o‘zbek ti