IQLIM O’ZGARISHINING EKOLOGIYA VA ATMOSFERA HAVOSIGA TA’SIRI.

Аннотация

Для более глубокого понимания глобального климата необходимо сначала иметь представление об атмосфере. Атмосфера — это естественная среда, необходимая для жизни человека, важная составная часть географической оболочки — биосферы. Воздух атмосферы имеет чрезвычайно важное значение для жизни. Наличие атмосферы является одним из важнейших условий существования жизни на Земле. Ключевые слова: атмосфера, климат, экология, озон, глобальное потепление. THE IMPACT OF CLIMATE CHANGE ON ECOLOGY AND ATMOSPHERIC AIR. https://scientific-jl.com 5 1 60-son_2-to’plam_Aprel-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali Annotation: The atmosphere at first for a deeper understanding of what the Global climate is it is required to have an understanding of. The atmosphere is an important component of the natural environment,geographical shell,biosphere, necessary for human life. Atmospheric air is extremely important for life.The presence of an atmosphere is one of the important conditions for the existence of life on Earth. Keywords: atmosphere, climate, ecology, ozone, global warming. KIRISH (ВВЕДЕНИЕ / INTRODUCTION). Prezidentimiz Sh. Mirziyoyev 2024-yil Boku Sammitida so’zlagan nutqida iqlim o’zgarishlarining salbiy oqibatlari Markaziy Osiyoga kuchli ta’sirini o’tkazmoqda deya aytib o’tdi. Bu borada O’zbekistonda uglerod neytralligiga erishish bo’yicha keng miqyosdagi islohotlar olib borilmoqda. 2030- yilgacha havoga issiqxona gazi chiqarilishini uchdan bir qismga kamaytirish rejalashtirilgan.Bu majburiyatlar 2050- yilga qadar yanada kengaytiriladi.Yashil energetika ulushi 40% ga yetadi deya alohida ta’kidladi. ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA (ЛИТЕРАТУРА И МЕТОДОЛОГИЯ / METHODS). Global iqlim o’zgarishi XXI asrning asosiy muommolaridan biri. Insoniyatning taraqqiyotga erishish yo’lida tabiatga nisbatan ayovsizlarcha munosabatda bo’lishi atrof-muhitdagi munosabatlarning izdan chiqishiga sabab bo’lmoqda. O‘zbekistonda 1880 yildan to hozirgi vaqtgacha bo‘lgan davrda o‘rtacha yillik harorat 1,6 daraja (13, 2 dan 14,8 °S gacha) oshdi, bu global miqyosda kuzatilayotgan o‘rtacha sur’atlardan yuqoridir. Mutaxassislarning prognozlariga ko‘ra 2030-2050 yillarda mintaqada havo harorati yana 1,5-3°Sga ko‘tarilishi mumkin. Havo haroratining ayniqsa Orolbo‘yida ko‘tarilishi kutilmoqda, bu esa mahalliy iqlim o‘zgarishlari bilan yanada og‘irlashadi. BMTning Iqlim o‘zgarishi to‘g‘risidagi Doiraviy konvensiyasi (BMT IO‘DK) iqlim o‘zgarishiga qarshi kurash bo‘yicha xalqaro harakatlarning asosi bo‘lib, atmosferadagi issiqxona gazlari konsentratsiyasini iqlimiy tizimga xavfli antropogen ta’sir ko‘rsatishiga yo‘l qo‘ymaydigan darajada barqarorlashtirishga qaratilgan. O‘zbekiston BMT IO‘DKga 1993 yilda qo‘shildi.[5] Ob-havo ma’lum hududdagi atmosferaning 10-12 km balandlikda bir vaqtdagi, bir kunlik fizik holatini ifodalaydi. Iqlim quyosh atrofida harakatlanib turadigan yer sayyorasi yuzasiga yaqin bo’lgan atmosfera qobig’ining troposfera qatlamida ro’y beradigan tabiiy jarayonlari natijasidir. Iqlim deb ma’lum bir hududda uzoq yillar takrorlanib turadigan ob-havo rejimiga aytiladi. Atmosfera havosi hayot uchun nihoyatda ahamiyatlidir. Atmosfera borligi yerda hayot mavjudligining eng muhim shartlaridan biridir.U quyoshdan keladigan https://scientific-jl.com 5 2 60-son_2-to’plam_Aprel-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali energiyani o’zgartiradi,yorug’likni tarqatadi, tovushlar vujudga keladigan energiyani o’zgartirish kabi muhim jarayonlarda xizmat qiladi.Havosiz yerda ovoz bo’lmaydi,sukunat hukm suradi. Atmosfera yer po’stiga kimyoviy ta’sir ko’rsatdi, yer yuzasini sovib ketishdan saqlaydi( atmosfera bo’lmaganida yer yuzasi kunduzi 100 °C gacha isib, kechasi 100 °C gacha sovib ketar edi,ya’ni haroratning sutkalik tebranishi 200 °C ga yetar edi) issiqlik va namlikni tartibga solib turadi, ularning hududiy tarqalishini belgilaydi. Yerdagi hayotning energetik asosi bo’lgan quyosh nurlari yer yuziga atmosfera orqali o’tib keladi va u organizmlarni ultrabinafsha nurlarning halokatli ta’siridan saqlaydi, meteoritlarga qarshi qalqon bo’lib xizmat qiladi. Sayyoramizda atmosfera bo’lmaganida, uning qiyofasi hayotsiz bo’m-bo’sh oy qiyofasiga ko’p jihatdan o’xshash bo’lar edi. Atmosfera nafas olish, kislorod va fotosintez uchun zarur bo’lgan karbanat angidrid manbaidir. Insoniyatning hozirgi taraqqiyot bosqichida neft,gaz, toshko’mir va boshqalardan nihoyatda ko’p yoqishi natijasida atmosferadagi karbanat angidrid gazi va chang miqdori jadal ortib bormoqda. NATIJALAR (РЕЗУЛЬТАТЫ / RESULTS). O‘zbekistonda BMT IO‘DKni amalga oshirish bo‘yicha harakatlarni muvofiqlashtirish O‘zbekiston Respublikasi Gidrometeorologiya xizmati markazi zimmasiga yuklatilgan. O‘zbekiston 1999 yilda rivojlangan mamlakatlarga issiqxona gazlari ajratmalarini qisqartirish yoki barqarorlashtirish majburiyatlarini yuklovchi xalqaro bitim – Kioto protokolini ratifikatsiya qildi.[5] Hisoblarga ko’ra, keyingi yarim as