KLASSITSIZM ADABIYOTI

Аннотация

В статье рассматривается литературное течение классицизм, развившееся в Европе, в частности во Франции, в XVII и XVIII веках. В статье рассматриваются основные характеристики классицизма, его жанры, ведущие деятели, а также его влияние на литературу. Внимание уделяется таким важным аспектам, как подражание античному искусству, примат разума и правило трех единиц. Также будут проанализированы произведения таких писателей, как Пьер Корнель, Жан Расин, Мольер и Лафонтен. Цель статьи — продемонстрировать влияние классицизма на последующие литературные течения и его актуальность сегодня. Ключевые слова: Классицизм, античное искусство, правило трех, трагедия, комедия, интеллект. Annotation. This article covers the literary movement of classicism that developed in Europe, especially in France, in the 17th-18th centuries. The article discusses the main features, genres, leading figures of classicism and its influence on literature. Attention is paid to important aspects such as imitation of ancient art, the primacy of reason, and the rule of three unity. The work of writers such as Pierre Corneille, Jean Racine, Moliere, and La Fontaine is also analyzed. The article aims to show the influence of classicism on subsequent literary movements and its relevance today. Keywords: Classicism, ancient art, rule of three unity, tragedy, comedy, reason. Klassitsizm — XVII-XVIII asrlarda Yevropada rivojlangan adabiy va san’at oqimi bo‘lib, u antik davr (qadimgi Yunoniston va Rim) madaniyatini o‘ziga namuna https://scientific-jl.com 7 9 60-son_2-to’plam_Aprel-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali sifatida olgan. Bu davr adabiyotida aql-idrok, tartib, muvozanat va go‘zallikning uyg‘unligi muhim o‘rin tutgan. Klassitsizm adabiyoti o‘zining qat’iy qoidalariga rioya qilishi, shakl va mazmunning aniqligi bilan ajralib turadi [2]. Klassitsizmning asosiy xususiyatlari. Klassitsizm adabiyotining o‘ziga xos belgilari quyidagilardan iborat: 1. Antik san’atga taqlid: Klassitsizm mualliflari qadimgi yunon va rim adabiyotidagi asarlarni o‘rganib, ulardan ilhomlanganlar. Ular Aristotelning “Poetika” asaridagi qoidalar va Gorasiy she’riyatiga tayanib ijod qilganlar[3]. 2. Aql va tartib ustuvorligi: Klassitsizmda his-tuyg‘udan ko‘ra aql-idrok va mantiqiy fikrlash muhim hisoblangan. Adabiy asarda tartib va muvozanat saqlanishi lozim edi[4]. 3. Qahramonlarning idealligi: Klassitsizm asarlarida qahramonlar odatda olijanob, axloqli va umuminsoniy qadriyatlar timsoli sifatida tasvirlangan. Ularning shaxsiy his-tuyg‘ulari emas, balki jamiyat manfaatlari ustuvor bo‘lgan[5]. 4. Uch birlik qoidasi: Tragediya janrida “vaqt, makon va harakat birligi” qoidasi qat’iy rioya qilingan. Ya’ni, voqea bir kun ichida, bir joyda va bitta asosiy syujet atrofida kechishi kerak edi[6]. 4. Didaktik xarakter: Klassitsizm asarlari ko‘pincha axloqiy va tarbiyaviy maqsadlarni ko‘zlagan. Ular o‘quvchiga to‘g‘ri hayot yo‘lini ko‘rsatishga xizmat qilgan[7]. Klassitsizmning asosiy janrlari. Klassitsizm adabiyotidagi eng muhim janrlar quyidagilar edi: Tragediya: Insonning olijanob maqsadlari va ichki ziddiyatlarini aks ettiruvchi asosiy janr. Bu janrda P’er Kornel va Jan Rasin kabi yozuvchilar muhim o‘rin tutgan. Komediya: Jamiyatdagi kamchiliklarni kulgi orqali fosh qiluvchi asarlar. Molyerning komediyalari bu janrning eng muvaffaqiyatli namunalari hisoblanadi. Fable va satira: La Fonteyn kabi adiblarning fabllari orqali axloqiy xulosalar va jamiyat tanqidi berilgan. Oda va epik she’rlar: Rasmiy va ulug‘vor mavzularni yorituvchi she’riy shakllar[8]. Klassitsizmning yetakchi namoyandalari. Klassitsizm adabiyoti Yevropaning turli mamlakatlarida rivojlangan bo‘lsa-da, Fransiya bu oqimning markazi hisoblanadi. Quyida ba’zi muhim adiblar va ularning asarlari keltiriladi: P’er Kornel (1606–1684): Fransuz dramaturgi, “Sid” tragediyasi bilan mashhur. Uning asarlarida qahramonlarning olijanobligi va vatanparvarlik ruhiyati aks etadi. Jan Rasin (1639–1699): Tragediya ustasi bo‘lib, “Fedra” va “Andromaxa” kabi asarlari bilan tanilgan. Uning asarlarida insonning ichki ziddiyatlari nozik tasvirlanadi. https://scientific-jl.com 8 0 60-son_2-to’plam_Aprel-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali Molyer (1622–1673): Komediya janrining eng yirik namoyandasi. “Tartyuf”, “Don Juan” va “Xasis” kabi asarlari jamiyatdagi ikkiyuzlamachilik va axloqsizlikni fosh qiladi. Jan de La Fonteyn (1621–1695): Fabla janrining eng muhim vakili. Uning fabllari oddiy, ammo chuqur ma’noga ega bo‘lib, axloqiy saboqlarni o‘z ichiga oladi. Nikolya Bualo (1636–1711): Klassitsizmning nazariyotchisi bo‘lib, “She’riy san’at” asarida bu oqimning asosiy qoidalarini bayon qilgan[9]. Klassitsizmning ta’siri. Klassitsizm adabiyoti o‘z davrida katta ta’sir ko‘rsatdi va keyingi adabiy oqimlarga, xususan, ma’rifatparvarlik va romantizmga zamin yaratdi. Uning qat’iy qoidalariga qarshi chiqish romantizmning paydo bo‘lishiga olib keldi, ammo klassitsizmning g