GIPERAMMONIMEYANI TASHXIS QO‘YISHDA ZAMONAVIY YONDASHUV

Аннотация

Giperammonemiya - organizmning ammiak bilan zaharlanishiga olib keladigan karbamid fermenti siklining etishmovchiligi bilan namoyon bo'ladigan metabolik kasallik. Ammiak - qonda nisbatan kichik konsentratsiyalarda (11,0-32,0 mkmol/l) bo'lgan zaharli birikma. Ammiak bilan zaharlanish belgilari bu chegaralar faqat 2-3 marta oshib ketganda paydo bo'ladi. Qondagi ammiakning ruxsat etilgan maksimal darajasi 60 mkmol/l ni tashkil qiladi. Ammiak kontsentratsiyasi (giperammonemiya) ekstremal darajaga ko'tarilganda, koma va o'lim paydo bo'lishi mumkin. Surunkali giperammonemiya bilan aqliy zaiflik rivojlanadi Kalit so’zlar:Podagra, ksantinuriya, Lesha Nixan, jigar kasalliklari(jigat serrozi, jigar yetishmovchiligi). Kirish: Giperammonemiya — bu qon tarkibida ammoniak (NH₃) miqdorining ortishi holatini anglatadi. Ammoniak — organizmda oqsil metabolizmi jarayonida hosil bo’ladigan moddadir, va uning yuqori darajasi nerv tizimiga zarar etkazishi mumkin. Giperammonemiya ko’pincha jigarda yuzaga keladigan muammolar, masalan, jigar kasalliklari yoki genetik metabolik kasalliklar tufayli paydo bo’ladi. Shuningdek, ba’zi dori-darmonlar va toksinlar ham ammoniak miqdorini oshirishi mumkin. Bu holatning alomatlari quyidagilarni o’z ichiga olishi mumkin: • Bosh og’rig’i • Uyqu buzilishlari • Ko’ngil aynishi va qusish • Confusion (qarish yoki miya faoliyatining pasayishi) • Jismoniy va ruhiy zaiflik Giperammonemiya davolashni talab qiladigan holat bo’lib, tezkor tibbiy yordamni talab qilishi mumkin. Davolash usullari, asosan, ammoniak miqdorini pasaytirishga, jigar faoliyatini tiklashga va metabolik disbalansni tuzatishga qaratilgan. Asosiy qism: Podagra — bo’g’imlarning kasalligi bo’lib, etiologiyasida modda almashinuvi buzilishi, purin bririkmalari almashinuvida muvozanatning buziishi va organizmda siydik kislotasining to’planishi yotadi. Surunkali podagraning belgilari https://scientific-jl.com 1 0 9 59-son_4-to’plam_Aprel-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali bo’yicha birinchi ilmiy tavsif 1865 yilga borib taqaladi. 30 yil davomida bu kasallikdan azob chekkan Sindegam Tomas «Podagra qonunlari» degan kitob yozadi, kitobda podagra nima, podagraning surunkali bosqichining klinik belgilari, o’tkir podagra tavsifi batafsil yozib o’tilgan. Podagra organizmda odatdagidan ko’proq siydik kislotasi to’planishi natijasida yuzaga keladi. Urik kislotasi purin deb ataladigan moddaning parchalanishi natijasida hosil bo’ladi. Odatda, organizm siydik kislotasini siydik orqali chiqaradi. Biroq, ba’zi hollarda siydik kislotasi ishlab chiqarish ko’payishi mumkin yoki buyraklar siydik kislotasini etarli darajada chiqara olmaydi. Natijada, qon oqimi va to’qimalarda siydik kislotasi darajasi ko’tariladi va siydik kislotasi kristallari bo’g’im joylarida to’planadi. Gutning sabablari quyidagilardir: 1.Genetik moyillik: oilada podagra bilan og’rigan odamlarda genetik moyillik tufayli kasallikning rivojlanish xavfi ortadi. 2.Puringa boy ovqatlar: puringa boy oziq-ovqatlarni iste’mol qilish (masalan, qizil go’sht, sakatat, dengiz mahsulotlari) siydik kislotasi darajasining oshishiga olib kelishi mumkin. 3.Spirtli ichimliklarni haddan tashqari iste’mol qilish: Spirtli ichimliklar siydik kislotasi chiqarilishini kamaytirish orqali gut xavfini oshirishi mumkin. 4.Semirib ketish: Ortiqcha vazn siydik kislotasi darajasini oshirish orqali gutga moyillikni oshiradi. Ksantinuriya — bu organizmda ksantin (bir turi purin) va uning metabolitlarining ortiqcha yig‘ilishiga olib keladigan bir tibbiy holatdir. Bu holat ko‘pincha purin moddalarining metabolizmi bilan bog‘liq buzilishlar tufayli yuzaga keladi. Ksantin — bu adenozin va guanin kabi purin asoslarini tashkil etadigan birikma. U normal sharoitda organizmda xatoliklar bo‘lmasa, oksidlanib, allantoin va boshqa moddalar hosil qiladi. Ksantinuriya holatida esa, organizmda ksantin ko‘p miqdorda to‘planib, bu siydikda chiqariladi. Ksantinuriya asosan genetik kasallik sifatida ham rivojlanishi mumkin, bu holatni “ksantin oksidaza” deb nomlanuvchi fermentning faolligi bilan bog‘lashadi. Bu ferment, ksantinni allantoinga aylantirishi kerak bo‘lsa-da, uning faolligi yetarli bo‘lmaydi. Natijada, ksantin siydikda ko‘p miqdorda chiqariladi. Ksantinuriya jiddiy muammolarga olib kelishi mumkin, masalan, buyrak toshlarining shakllanishiga, asosan ksantin toshlarining hosil bo‘lishiga. Bu holatni davolash uchun, odatda, ko‘p suyuqlik ichish va dietaga e’tibor berish tavsiya etiladi. Shuningdek, kerak bo‘lsa, dori vositalari yordamida holatni nazorat qilish mumkin. Lesha-Nyhan sindromi (LNS) — bu genetik kasallik bo’lib, asosan erkaklarda uchraydi. U xromosoma X ning mutatsiyasi natijasida rivojlanadi va purin metabolizmidagi xatoliklar bilan bog’liq. Bu sindrom, asosan, neyrologik va psixologik alomatlar bilan namoyon bo’ladi. https://scientific-jl.com 1 1 0 59-son_4-to’plam_Aprel-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali Lesha-Nyhan sindromining asosi