BUXORO XONLIGIDA, XAYRLI KASALLIK NOMINI OLGAN “RISHTA” VA UNGA SABAB BO’LGAN OMILLAR HAQIDA

Аннотация

В данной статье рассматривается болезнь «Ришта», известная в Бухарском ханстве как «благословенная болезнь», а также причины её распространения. Автор, опираясь на исторические источники и труды зарубежных путешественников, таких как Дж. Вольфф и А. Вамбери, анализирует историю болезни и её место в обществе Бухары. Болезнь ришта в основном была связана с недостаточными санитарными условиями, особенно в летний период, когда в водоёмах появлялись паразиты. Также описаны симптомы заболевания, особенности поведения паразита в теле человека и методы лечения. Исследование показывает, что распространение ришты напрямую связано с водными ресурсами и отражает состояние социальной и медицинской среды того Annotation: This article explores the disease known as "Rishta," referred to as a "blessed illness" in the Bukhara Khanate, and the factors that contributed to its spread. The author analyzes historical sources and the works of foreign travelers such as J. Wolff and A. Vambery to examine the history of the disease and its role in Bukhara society. Rishta was primarily associated with poor hygiene conditions, particularly in the summer, when parasites would develop in water reservoirs. The article also describes the symptoms of the disease, the parasite's behavior within the human body, and treatment methods. The research highlights that the spread of Rishta was directly linked to water resources and reflects the state of social and medical conditions of that era. https://scientific-jl.com/ 2 7 7 43-son_3-to’plam_Aprel -2025 ISSN: 3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi Krish. Buxoro- biz bilamizki,O'zbekistonning ilm-marifat va tarixiy madaniy yodgorliklari kop joylashgan makondir. Tarixiy davrlardan ham Buxoro o'ziga xosligi, turmush tarzi bilan boshqa o'lkalardan ajralib turganligi barchamizga ma'lum. Shu kabi masalalarni biz ingliz zabon yozuvchilar va osha davrda olkamizga sayohat qilgan sayyohlarni asarlarida ko'rishimiz mumkin.Shular qatorida Josep Volff, A.Vamberi kabi sayyohlarning asarlari mamlakatimiz tarixi uchun qimmatli manba hisoblanadi .Misol tariqasida J.Volffning ,,Narratives of a mission to Bokhara" va A.Vamberyning ,,Travels to Central Asia’’ asarlarini keltirishimiz mumkin va shuni takidlash joizki ushbu asarlarda Buxoroning ijtimoiy-madaniy hayoti va turmush tarziga oid tarixiy qiymatga ega bo’lgan ma’lumotlarni ko’rishimiz mumkin. Ushbu asarlarni tahlil qilarkanmiz, o’sha davrdagi boshqa turdagi kasalliklardan farq qiladigan ,,Rishta’’ deb nomlangan bedavo kasallikni keng tarqalganligi va asosan iste’mol suvidan kelib chiqishi haqida bazi bir fikrlarga duch kelishimiz mumkin. Ushbu kasallikda odamlarning tizzasidan xuddi ipga o’xshash va yo’g’onligi taxminan 1mm dan 3mm gacha bo’ladigan qurt chiqgan hamda bu kasallik tufayli odamlar oqsoqlanib yurishga majbur bo'lgan.[pp.238].Bu kasalga duchor bo’lganlar bir necha oylab to’shakda yotar,ba’zan oqsab,oyoqsiz bo’lib so’ng tuzalardi.Rishta kasalligini sababini ko’pchilik Buxoro hovuzlaridagi suv deb bilganlar. Haqiqatdan ham yozda hovuzlar gijjaga to’lardi,ushbu gijjalar qizil rangli xalqasimon va ba’zan uzun uzun kichik qurtlar bo’lib ko’zga tashlanardi.Bazilar o’sha paytlarda suvni dokadan o’tkazib ichardi,lekin baribir kasallikni oldini olishga yordam bermasdi.Tadqiqotlarga ko’ra,kimning mijozi rishtaga moyil bo’lsa va yozda Buxoro hovuzlaridan suv ichgan bo’lsa kelasi yil bahorda rishta chiqarardi.Bu qurt dastlab odam belining yuqori qismida ,ko’pincha ko’krak va uning atrofida harakatga keladi.Ammo bu davrda terinining tagida biron narsa borligi sezilmagan, qo’l bilan paypaslaganda bilinmagan.U kishi belidan pastroq tushganida uning qimirlashi tezlashib harakati belgiliroq bo’lardi.Lekin rishtaning qorin, kindik atrofida teri ostidan chiqishi kam uchrardi.Agar bu qismida rishta nish urib chiqsa,uni tortib olish juda oson kechgan.Qo’shimcha qilib aytish kerakki, to’piq ustida va uning atrofida rishta chiqsa, kishining avoli og’rlashgan va kuchli istma bilan kurashishga majbur bo’lgan.Rishtaning yana bir qiziq xususiyatlaridan birini aytadigan bo’lsak,rishta kasalligi havo sovuganda tinchlangan va kelasi yil bahorda yana qimirlab harakatga tushgan. Bu davrda Buxoro xalqini deyarli yarmi rishta bilan kasallanganlar va bu kasallikdan odamlar judayam aziyat chekishgan.Rishta mavsumida Peterburg va Moskvadan ketma-ket bir qancha mikrobshunos olimlar kasallik haqida ilmiy izlanishlar olib borish uchun kelishgan.Ular rishtakash sartaroshlardan yangigina tortib olingan rishtalarni olib o’z labarotoriyalarida tahlil qilib ko’rishgan va bu tadqiqotlarning natijasi aholiga ma’lum qilinmagan.Kishida rishta chiqqanida faqat https://scientific-jl.com/ 2 7 8 43-son_3-to’plam_Aprel -2025 ISSN: 3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi malakali sartaroshlargina uni tanadan chiqarib olishga muvofiq bo’lishgan .Lekin soddadil odamlardan foydalangan bazi firibgarlar cho’ntaklarini to’ldirardilar,ayniqsa chetdan kelgan savdogar,choyfurushlar o’zlarin