Совершенствование регулирования занятости населения

Аннотация

This article analyzes the situation of the labor market in the Kashkadarya region, identifies the social and economic factors affecting the labor market, as well as offers and recommendations for improving the effective operation of the regional labor market. Калит сўзлар: ишга жойлаштириш, иқтисодий фаол аҳоли, иш билан бандлар, ишсизлар, меҳнат бозори Кириш Иқтисодиётни модернизация қилиш шароитида аҳолининг иш билан бандлигини таъминлаш муҳим масалалардан бири ҳисобланади. Чунки, ишсизлик муаммосининг мавжудлиги бозор иқтисодиётининг ажралмас хусусиятидир. Шундай экан, аҳолининг иш билан бандлигини ошириш орқали мамлакат ишлаб чиқаришини кенгайтириш ва аҳоли турмуш даражасини янада яхшилашга алоқадор тадбирлар ишлаб чиқиш бугунги куннинг долзарб вазифаларидан биридир. Бу борада Ўзбекистон Республикасининг Президенти Ш.Мирзиёев мамлакатимизни 2016 йилда ижтимоий-иқтисодий ривожлантиришнинг асосий якунлари ва 2017 йилга мўлжалланган иқтисодий дастурнинг энг муҳим устувор йўналишларига бағишланган Вазирлар Маҳкамасининг кенгайтирилган мажлисидаги маърузасида қуйидагиларни таъкидлаб ўтдилар: “Бугуннинг ўзида ҳар бир битирувчини аниқ бир ташкилотга бириктиришни таъминлаш билан бирга, унинг бўлажак иш жойи, иш ҳақи ва ижтимоий шароитларини аниқ белгилаш зарур” [1]. Аҳоли таркибида меҳнат ресурсларининг улуши юқори эканлиги; қишлоқ аҳолисининг иқтисодий фаоллик ва иш билан бандлик даражасининг пастлиги; қишлоқ жойларида ташкил этилган иш жойларининг асосий қисми қисқа № 6, 2017 www.iqtisodiyot.uz 1 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 6, ноябрь-декабрь, 2017 йил муддатли ва мавсумий характерга эгалиги; иш билан банд бўлган аҳолининг салмоқли қисми иш ҳақи паст бўлган соҳаларда, норасмий секторда ва барқарор бўлмаган иш жойларида банд этилганлиги; касаначилик иш жойларини кўпайтириш имкониятларининг тўлиқ ишга солинмаётганлиги кузатилади. Мазкур муаммоларнинг мавжудлиги туфайли аҳолининг иш билан бандлиги масалаларини ҳам назарий, ҳам амалий жиҳатдан ўрганиш бугунги куннинг энг долзарб вазифаларидан бири ҳисобланади. Мавзуга оид адабиётларнинг таҳлили Иқтисодиёни модернизация қилиш шароитида аҳолининг иш билан таъминлаш, янги иш ўринларини яратишнинг назарий жиҳатлари Г.С.Вечканов, Г.Р.Вечканова [3], П.Э.Шлендер, Ю.П.Кокин [4], Ўзбекистон Республикасида аҳоли бандлиги Қ.Х.Абдураҳмонов [5], Ш.Р.Холмўминов [6], Х.Абулқосимов, О.Абдураҳмонов, К.Каттаев ва Р.Рўзметов [7] каби иқтисодчи олимларнинг тадқиқотларида ўз аксини топган. Юқоридаги олимларнинг илмий ишларни таҳлил қилиш минтақалар кесимида, айниқса Қашқадарё вилояти мисолида аҳолининг иш билан бандлигини тартибга солиш масалалари кенг ёритилмаганлигини кўрсатди. Бу эса мазкур мақола мавзусининг долзарблигини англатади. Тадқиқот методологияси Тадқиқотда иқтисодий тадқиқ этиш методологияси, тизимли таҳлил, таққослаш, эксперт баҳолаш, иқтисодий-статистик каби иқтисодий жараёнларни тадқиқ этиш усуллардан кенг фойдаланилди. Таҳлил ва натижалар Иш билан бандлик комплекс ижтимоий сиёсатнинг ажралмас қисми бўлиб, меҳнат соҳасидаги инсонларнинг эҳтиёжларига қаратилганлиги билан белгиланади ва аҳоли даромадларини оширишнинг асосий элементи ҳисобланади. Ўзбекистон Республикасининг “Аҳолини иш билан таъминлаш тўғрисида”ги қонуннинг 2-моддасига асосан иш билан таъминлаш - уқароларнинг қонун хужжатларига зид келмайдиган, ўз шахсий ва ижтимоий эҳтиёжларини қондириш билан боғлиқ бўлган, уларга иш ҳақи (меҳнат даромади) келтирадиган фаолиятидир [2]. Кўпчилик илмий адабиётларда эса иш билан бандлик ижтимоий- иқтисодий категория сифатида акс эттирилади. Масалан, Г.С.Вечканов ва Г.Р.Вечкановалар иш билан бандликни ишлаб чиқариш усулига кўра инсонларнинг иш жойи билан таъминланиши ва хўжалик фаолиятидаги иштироки натижасидаги муносабатлар тизими [3], деб тавсифлайди. Мазкур фикрни “Меҳнат иқтисодиёти” дарслигининг муаллифлари П.Э.Шлендер ва Ю.П.Кокин ҳам қўллаб-қувватлаб, улар иш билан бандликка инсонларнинг иш жойи билан таъминланиши ва хўжалик фаолиятидаги иштирокига оид иқтисодий муносабатлар йиғиндиси [4], деб таъриф берган. Ўзбекистон иқтисодчи олимлари томонидан ҳам “иш билан бандлик” тушунчасининг мазмун-моҳиятини ёритишга нисбатан ёндашувлар мавжуд. Масалан, Қ.Х. Абдураҳмоновнинг фикрича, иш билан бандлик – фуқароларнинг қонун ҳужжатларига зид келмайдиган ўз шахсий ва ижтимоий № 6, 2017 www.iqtisodiyot.uz 2 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 6, ноябрь-декабрь, 2017 йил эҳтиёжларини қондириш билан боғлиқ, уларга иш ҳақи ёки меҳнат даромади келтирадиган фаолиятдир [5]. Иқтисодчи олим Ш.Р.Холмўминов ўз илмий ишланмаларида аҳолининг оқилона иш билан бандлиги масалаларига алоҳида тўхталиб, аҳолининг оқилона бандлиги ишчи кучига талаб ва таклиф ўртасидаги бозор мувозанатига эришишни билдиради. Бундай ҳолда ишсизликнинг мумкин (табиий) даражаси вужудга келади [6], деб таъриф берган. Иш билан бандликка маҳаллий иқтисодчи олимлар Д.Рахимова, Х.Абулқосимов, О.Абдураҳмонов, К.Каттаев ва Р.Рўзметовлар томонидан берилган т