Экономический кризис как категория

Аннотация

The article examines the subject of the economic crisis, the theoretical and methodological foundations, economic cycles, the causes of the global financial and economic crisis that began in 2008, and factors that reduce and mitigate the consequences of the global financial and economic crisis, as well as conclusions and recommendations. Калит сўзлар: иқтисодий инқироз, иқтисодий цикллар, ортиқча ишлаб чиқариш классик инқирози, кредит “кўпиги”, дериватив битимлар. Кириш Мамлакат иқтисодиётини барқарор ривожлантириш, барқарор иқтисодий ўсиш суръатларига эришиш, жаҳон бозорида миллий маҳсулотларимизнинг рақобатбардошлигини таъминлаш, халқимизнинг ҳаёт даражаси ва фаровонлигини ошириш бугунги кундаги энг устувор вазифалардан ҳисобланади. Ўзбекистон Республикасининг Президенти Ш.М. Мирзиёев бу борада ўз маърузаларида қуйидаги фикрларни таъкидлайди, “Бугун мамлакатимизнинг барқарор ривожланиш йўлида изчил илгарилаб боришини таҳлил қилар эканмиз, ўтган йили принципиал муҳим ислоҳотларни амалга ошириш бўйича қатъий қадамлар қўйилди, деб айтишга барча асосларимиз бор. Бу ислоҳотларнинг асосий мақсади – аҳоли учун муносиб ҳаёт даражаси ва сифатини таъминлашдир. Жадал ва барқарор ривожланишга қаратилган бу сиёсат бундан кейин ҳам сўзсиз давом эттирилади” [1]. Барқарор иқтисодий ўсишни таъминлаш, аввало, барқарор иқтисодий ўсиш суръатларининг пасайишига олиб келувчи омилларни таҳлил қилишни тақозо қилади. Чунки бугун дунё мамлакатлари иқтисодиётида юз бераётган воқеа-ҳодисалар миллий иқтисодиётимизга ўз таъсирини ўтказади. Бу сўнгги пайтларда бот-бот тилга олинаётган иқтисодий инқирозни, унинг келиб чиқиш сабабларини, уни юзага келишига замин ҳозирловчи омилларни чуқур таҳлил № 6, 2017 www.iqtisodiyot.uz 1 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 6, ноябрь-декабрь, 2017 йил қилишни кун тартибидаги асосий масалалардан бирига айлантиради. Зеро, Ўзбекистон Республикасининг Биринчи Президенти И.Каримов айтганларидек, “...тобора чуқурлашиб бораётган жаҳон молиявий инқирози мамлакатимизга таъсир кўрсатмайди, бизни четлаб ўтади, деган хулоса чиқармаслик керак. Масалани бундай тушуниш ўта соддалик, айтиш мумкинки, кечириб бўлмас хато бўлур эди. Барчамиз бир ҳақиқатни англаб етишимиз лозим – Ўзбекистон бугун халқаро ҳамжамиятнинг ва глобал молиявий-иқтисодий бозорнинг ажралмас таркибий қисми ҳисобланади”[2]. Иқтисодиётда жами талаб ва таклиф мувозанати, даромадлар ва ҳаражатлар мувозанати ҳамда истеъмол ва жамғариш мувозанатларининг бузилиши натижасида цикллилик вужудга келади. Бу, айниқса, бозор иқтисодиётига хосдир. Шунингдек, олимларнинг изланишлари натижасига кўра, биринчи классик инқироз рўй берганидан бери иқтисодий инқирозлар тахминан ҳар 15-20 йил оралиқ билан такрорланиб турар экан. Иқтисодий инқирозларнинг доимий равишда бундай такрорланиб туриши бу борада илмий изланишлар олиб боришни тақозо этади. Фанда иқтисодий инқирознинг категория сифатида қаралиши унинг мазмун-моҳиятини янада аниқлаштириш имконини беради. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Иқтисодиётда иқтисодий инқироз ва у билан боғлиқ жараёнлар доим эътибор марказимизда бўлиб келган. Иқтисодчи олимларининг илмий изланишларида бу йўналиш алоҳида аҳамият касб этади. А.Ваҳабов, Н.Жумаев ва Э.Хошимовларнинг фикрича, “иқтисодий инқироз (рецессия) – иқтисодиётнинг шундай ҳолатики, мамлакат ялпи ички маҳсулотининг мутлақ ҳажми камида икки чорак мобайнида кетма-кет қисқаради. Иқтисодий инқироз бозор иқтисодиётига хос ҳодиса бўлиб, маълум даврийлик билан такрорланиб туради”[3, 23 б]. Ҳ.Абулқосимов ва М.Абулқосимовларнинг ёзишича, “инқироз (кризис) – ялпи талаб ва ялпи таклиф, ишлаб чиқариш билан истеъмол, истеъмол ва жамғариш ҳамда даромадлар билан ҳаражатлар ўртасидаги зиддият вужудга келганида ва бу зиддият кучайиб кетганида юзага келадиган танглик, ишлаб чиқаришнинг пасайиб кетиши, товарларнинг сотилмай қолиши”, “иқтисодий цикл – ишлаб чиқаришнинг бир иқтисодий инқирозидан иккинчиси бошлангунига қадар такрорланиб турадиган ҳаркати. Иқтисодий цикл – иқтисодий ривожланишнинг бир ҳолатидан бошланиб, бирин-кетин тўрт фазани босиб ўтиб, ўзининг олдинги ҳолатига қайтиб келгунига қадар ўтган даврни ўз ичига олади”[4]. Тадқиқот методологияси Мақолада иқтисодий инқирознинг назарий-методологик асослари таҳлил ва таққослаш методлари асосида тадқиқ этилган. Иқтисодий инқирознинг келиб чиқиш сабаблари далилларни ва статистик маълумотларни солиштириш ва таққослаш, индукция ва дедукция методларига асосан кўриб чиқилган. Таҳлил ва натижалар Иқтисодий инқироз тушунчасининг моҳиятини янада аниқроқ тушунишимиз учун уни ортиқча ишлаб чиқариш классик инқирози билан № 6, 2017 www.iqtisodiyot.uz 2 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 6, ноябрь-декабрь, 2017 йил боғлаб тадқиқ этиш керак. Маълум бир даврда ишлаб чиқарилган барча маҳсулотларнинг истеъмолчилар томонидан харид қилинишининг имкони йўқ. Чунки истеъмолчиларнинг тўлов қобилияти билан ишлаб чиқарувчиларнинг жами таклифининг оралиғида маҳсулот ишлаб чиқарувчиларнинг соф фойдаси