ILK SHAHARLARNING ARXEOLOGIK BELGILARI

Аннотация

Ushbu maqolada ilk shaharlarning arxeologik belgilarini tizimli tahlil qilish orqali ularning shakllanishiga sabab bo‘lgan omillar, ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy strukturalar ochib beriladi. Tadqiqot davomida me’moriy rejalashtirish, ijtimoiy tabaqalanish, diniy markazlar, iqtisodiy faoliyat va himoya tizimlariga oid belgilar o‘rganildi. Shuningdek, shaharlarning arxeologik tipologiyasiga asoslangan holda ularni siyosiy, iqtisodiy va o‘tish bosqichidagi guruhlarga ajratish taklif etildi. Maqola qadimgi sivilizatsiyalarning shaharshunoslik tajribasini zamonaviy ilmiy yondashuvlar asosida tahlil qiladi hamda yangi nazariy xulosalar beradi. Kalit so‘zlar: ilk shaharlar, arxeologik belgilar, me’moriy inshootlar, ijtimoiy tabaqalanish, diniy markazlar, iqtisodiy faoliyat, tipologiya, qadimgi sivilizatsiyalar, shaharshunoslik, Mesopotamiya, Ind vodiysi, Markaziy Osiyo. Kirish. Ilk shaharlarning shakllanishi insoniyat taraqqiyotining eng muhim bosqichlaridan biri bo‘lib, bu jarayon ijtimoiy munosabatlar, iqtisodiy tizimlar, diniy e’tiqodlar va siyosiy boshqaruv shakllarining murakkablashuvi bilan chambarchas bog‘liqdir. Arxeologik manbalar va qazilma ishlari shuni ko‘rsatmoqdaki, ilk shaharlar insoniyat sivilizatsiyasining qadimgi taraqqiyot bosqichida shakllanib, uzoq tarixiy jarayonlar davomida rivojlangan. Dastlabki shaharlar o‘zining ma’lum hududiy chegaralari, rejalashtirilgan infratuzilmasi, doimiy aholi yashashi, ijtimoiy tabaqalanish belgilari hamda xo‘jalik faoliyatining turli shakllari bilan boshqa aholi punktlaridan ajralib turgan. Bu jarayonni chuqur o‘rganish tarix, arxeologiya, antropologiya kabi fanlar kesishmasida olib borilayotgan zamonaviy ilmiy tadqiqotlarda muhim o‘rin egallaydi. Shaharlarning arxeologik belgilari deganda, ularning modda-madaniyat qoldiqlari, qadimiy infratuzilma yodgorliklari, iqtisodiy faoliyat izlari, ijtimoiy va diniy markazlar, himoya tizimlari va madaniy qatlamlar nazarda tutiladi.1Masalan, Mesopotamiya hududidagi Uruk shahri, Ind daryosi havzasidagi Mohenjo-Daro, Markaziy Osiyodagi Sapallitepa, Jarqo‘ton kabi yodgorliklar ilk shaharlarning o‘ziga xos belgilarini arxeologik jihatdan yaqqol aks ettiradi. Ushbu shaharlar arxeologik kontekstda ko‘plab ilmiy izlanishlar markazida bo‘lib, ularning o‘rganilishi orqali 1 Masson V.M. Drevnie tsivilizatsii Orienta. – Moskva: Nauka, 1995.21-24 бетлар Dani A.H. History of Civilizations of Central Asia. – UNESCO Publishing, 1992 18-19 pages https://scientific-jl.com/new 33 55 00 Volume–75_Issue-1_April-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS qadimgi jamiyatlarning ijtimoiy-iqtisodiy tizimi, boshqaruv shakli va diniy e’tiqodlari haqida keng tasavvur hosil qilish mumkin bo‘lmoqda. Bugungi kunda ilk shaharlar muammosi nafaqat ularning joylashuvi va davrlanishi bilan, balki shahar bo‘lish mezonlari, madaniy qatlamlarning xususiyatlari, shaharlararo aloqalar, migratsiya va ekologik omillar bilan ham bog‘liq holda o‘rganilmoqda. Xususan, Markaziy Osiyo hududida olib borilgan arxeologik qazishmalar, jumladan, O‘zbekiston, Turkmaniston va Tojikistondagi dastlabki shahar tipidagi manzilgohlar ilk sivilizatsiya shakllanishida bu mintaqaning o‘ziga xos o‘rni borligini tasdiqlamoqda. Mazkur maqola doirasida ilk shaharlarning arxeologik belgilari tizimli holda tahlil qilinadi. Tadqiqotning asosiy maqsadi — ilk shaharlarning arxeologik aniqlanish mezonlarini ilmiy asosda aniqlash, ularning strukturaviy va funksional xususiyatlarini tahlil qilish, shuningdek, mintaqaviy farqlarni ko‘rsatib berishdan iboratdir. Shu bilan birga, maqolada Mesopotamiya, Hind vodiysi va Markaziy Osiyo hududlaridagi ilk shaharlar arxeologik belgilariga qiyosiy tahliliy yondashuv asosida yoritma beriladi. Ushbu tadqiqot qadimgi jamiyatlar tarixini tushunishda, shaharshunoslik va arxeologiyaning dolzarb masalalarini yoritishda muhim ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi.2 Metodlar. Ushbu tadqiqot arxeologik va tarixiy manbalarni tahlil qilish, qiyosiy arxeologik yondashuv, hududiy-taqqosloviy metod, shuningdek, tarixiy tipologik tahlil asosida amalga oshirildi. Ilk shaharlarning arxeologik belgilarini aniqlashda zamonaviy arxeologiya fanining yondashuvlari, jumladan, madaniy qatlamlar tahlili, arxitektura tuzilmalari va iqtisodiy faoliyat izlarini aniqlash metodlari asosiy asos bo‘lib xizmat qildi. Tadqiqot jarayonida quyidagi metodik bosqichlar amalga oshirildi: 1. Manba tanlovi va kontent tahlil: Tadqiqotda Mesopotamiya (Uruk, Ur), Ind daryosi vodiysi (Mohenjo-Daro, Harappa), hamda Markaziy Osiyo (Sopallitepa, Jarqo‘ton, Anau) hududlarida joylashgan ilk shaharlar haqidagi arxeologik hisobotlar, monografiyalar va ilmiy maqolalar asos sifatida tanlandi. Jumladan, M.E. Masson, S.P. Tolstov, L.T. Xalfin, A. Dani, V.M. Masson, R. Frye kabi olimlarning ilmiy ishlari tahlil qilindi. 2. Qiyosiy arxeologik tahlil: Har bir shahar uchun arxeologik belgilar (devorlar, ibodatxonalar, omborlar, me’moriy reja, aholining ijtimoiy tabaqalashuvi, 2 Tolstov S.P. Drevniy Khorezm. – Moskva: Izdate