FAVQULODDA VAZIYATLAR TA’SIRLI OQIBATLARINI IQTISODIY ZARARNI TAHLIL QILISH VA BAHOLASH

Аннотация

This article defines methods for analyzing and assessing economic damage caused to economic sectors, the population and commercial assets as a result of natural and man-made emergencies, as well as measures to minimize damage. Key words: emergency situations, economic sectors, damage, direct, indirect damage, total damage, cumulative damage, environment, valuation, cost, injuries, accidents. Milliy xavfsizlikni ta’minlashning muhim vazifalaridan biri bu davlat va jamiyat inqirozining oldini olish va ular bilan samarali kurashish, mamlakatning barqaror rivojlanishining kafolatidir. Milliy xavfsizlikni inqirozga olib keluvchi asosiy omillardan biri – bu tabiiy ofatlar, texnogen avariyalar, ekologik fojialar va mehnat sharoiti talabga standart va me’yorlarga javob bermasligidir [6]. Texnogen va tabiiy favqulodda vaziyatlar o‘z ko‘lamiga qarab shaxs, jamiyat va umuman davlat hayotining turli sohalarida namoyon bo‘lishi mumkin bo‘lgan oqibatlarga olib keladi. Oqibatlarini bartaraf etish favqulodda vaziyatdan keyin ham, uzoq vaqt davom etish mumkin. Umuman olganda, tabiiy va texnogen xususiyatli favqulodda vaziyatlar ta’siri quyidagi zanjirsimon reksiyaga olib kelishi mumkin: “oqibatlar-yo‘qotishlar-zarar-kompensatsiya”. Shu boisdan ham ushbu tadqiqot obyekti dolzarbligi ushbu zanjir bog‘lamasini bartaraf etish va buning asil mohiyati esa halqmiz tinch va osoyishta foravon yashashiga qaratilgan chora tadbirlar majmuasini ishlab chiqishdan iborat. ADABIYOTLAR TAHLILI Favqulodda vaziyatlarning oldini olish va oqibatlarini bartaraf etish sohasida Respublikamiz rahbariyati, hukumatimiz tomonidan ko‘plab normativ-huquqiy hujjatlar ishlab chiqilgan va hayotga tadbiq etilmoqda. Jumladan, O‘zbekiston Respublikasining “Aholi va hududlarni tabiiy va texnogen tusdagi favqulodda vaziyatlardan muhofaza qilish chora tadbirlari to‘g‘risida”gi qonuni, “Fuqaro muhofazasi to‘g‘risida”gi, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2011- yil 24-avgustidagi “O‘zbekiston Respublikasi Favqulodda vaziyatlarda ularning oldini olish va harakat qilish davlat tizimini yanada takomillashtirish to‘g‘risida” 242-sonli qarori va boshqa bir qancha qonun va qonun osti hamda texnik hujjtlarni misol qilish mumkin. Bundan tashqari, ko‘plab olim va tadqiqotchilar ko‘plab ilmiy ishlar va ilmiy adabiyotlar yaratishgan. Jumladan, Xolbaev B.M., Raximov O.D., Maxmatqulov N.I. “Hayot faoliyati xavfsizligi” darslik 2-qismdan iborat bo‘lib, ikkinchi qismi asosan aholi va hududlarni tabiiy va texnogen tusdagi favqulodda vaziyatlarning oldini olish WWW.INFOCOM.UZ “RAQAMLI IQT ISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 6-SON BUXGALTERIYA HISOBI VA AUDIT 433 va sodir bo‘lganda iqtisodiy va ijtimoiy zararni minimalashtirish, favqulodda vaziyatlarda aholi va iqtisodiyot tarmoqlarining barqarorligini ta’minlash va boshqa tashkiliy masalalarni yechish usul va vositalari ko‘rsatilgan[3]. Dorojko S.V. Favqulodda vaziyatlarda aholini joylashtirish va hududlarni muhofaza qilish tizimi o‘quv qo‘llanmasi. Bu o‘quv qo‘llanmada inson yashash muhitida og‘ir sharoitlarga tushib qolganda qanday qilib o‘zi uchun birlamchi yashash sharoitini yaratish, mahalliy predmetlardan va koinot (faza) borliqlaridan foydalanish va boshqa usullar aks etgan. Tadqiqot usullari. Tadqiqot jarayonida ilmiy va o‘quv adabiyotlarini tahlil qilish, qiyosiy tahlil qilish, umumlashtirish, dasturlash va raqamlashtirish modellari kabi usullardan foydalanildi. TADQIQOT NATIJALARI VA MUHOKAMA Favqulodda vaziyatlarda keltiriladigan zararlarni tahlilining yana bir muhim belgisi salbiy omillar ta’siri obyekt egasiga, hayoti va sog‘lig‘iga va moddiy va ma’naviy zararni qoplash to‘g‘risidagi da’voni kiritishi hamda oqibatlarini kamaytirishga qaratilgan avariya-qutqaruv ishlari xarajatini hisoblash imkonini beradi. Bunda, zararni yuqori baholash xavfli hodisalardan yetkazilgan zarar, xavfli hodisa bo‘lishdan oldin mavjud bo‘lgan vaziyatni tiklashga ketgan xarajatga teng yoki past bo‘lishi lozimligi aniqlandi. Umuman olganda, favqulodda vaziyatlar ta‘siri quyidagi zanjirga olib kelishi mumkin: “oqibatlar - yo‘qotishlar - zarar - kompensatsiya” Zanjir elementlari orasidagi munosabatlari 1-rasmda ko‘rsatilgan [5]. Oqibatlari Yo‘qotish Zarar Kompensats iya 1-rasm. Favqulodda vaziyatlar oqibatlari iqtisodiy munosabatlar1 Shunday qilib, favqulodda vaziyatlar oqibatlari shaxs, jamiyat va davlat ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy, ilmiy-texnikaviy umumiy olganda barcha tarmoqlarni 1 Muallif tamonidan yaratilgan “RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNA LI | 6-SON WWW.INFOCOM.UZ 434 BUXGALTERIYA HISOBI VA AUDIT qamrab oladigan xavfli xodisalar natijasida boshlanib, boshqarib bo‘lmaydigan o‘zgarishlarni birlashtiradi. Yo‘qotishlar- iqtisodiy va ijtimoiy sohasini qamarab oladigan salbiy o‘zgarishlar bilan bog‘liq bo‘lgan oqibatlarning bir qismidir, ya’ni yo‘qotishlar - sanitariya va qaytarib bo‘lmaydigan - favqulodda vaziyatlar qurbonlarini anglatadi. Zarar - obyektlar holatidagi ayrim hodisalar, harakatlar natijasida ularning yaxl