Текущее состояние эффективности плодоовощного производства: проблемы и решения

Аннотация

This article is devoted to problems originated to production of vegetables and fruit in Namangan region, influence of negative factors effect on growing value and changing of social-economic balance in region. In this article also were analyzed present condition of vegetables and fruit production through comparison between Namangan region and our Republic. Besides, described comparison of agricultural areas, gross crop, and productivity. And were given examples of reforms which were done not enough properly. Made conclusions and are given different offers for adjusting existing problems and possibility of their regulations. Калит сўзлар: мева-сабзавот маҳсулотлари етиштириш, соҳа муаммолари, салбий оқибатлар, маҳсулот етиштириш динамикаси, ялпи ҳосил, ҳосилдорлик. Кириш Қишлоқ хўжалиги тармоқларини ривожлантириш бевосита агросаноат тармоғи иқтисодиётини комплекс ривожлантириш масаласи билан бевосита боғлиқлиги ўз навбатида мамлакат ижтимоий-иқтисодий ривожланишининг № 3, 2017 www.iqtisodiyot.uz 1 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 3, май-июнь, 2017 йил асосини ташкил этиши сабабли республикада олиб борилаётган иқтисодий ислоҳотлар аграр тармоқда устуворлик асосида амалга оширилмоқда. Мамлакат аграр тармоғида мева-сабзавот маҳсулотлари етиштириш ва уни экспортга чиқариш борасида жуда катта тўлиқ фойдаланилмай ётган имкониятлар мавжуд. Таҳлиллар кўрсатишича, республикада етиштирилган мева-сабзавот маҳсулотлари ички талабдан ортиқча бўлган йилларда маҳсулотнинг ички бозордаги ўртача баҳолари жуда пасайиб кетиб маҳсулот етиштирувчи деҳқон зарар кўриши кузатилади. Шунингдек, шаклланган паст бозор баҳоси маҳсулотларни бозорга чиқаришга тўсиқ бўлиб, маҳсулотнинг аксарият кўп қисми истеъмолчига етмасдан нобуд бўлишига олиб келади. Кўплаб омиллар билан бир қаторда маҳсулотларнинг ўртача бозор баҳолари пасайиши ёки нобудгарчиликлар миқдори ортишида маҳсулотни сотиш тизимининг яхши йўлга қўйилмаганлиги катта тўсиқ бўлмоқда. Бу эса ўз навбатида қишлоқ хўжалиги корхоналарини иқтисодий аҳволи ёмонлашуви орқали мамлакат аҳолисини сифатли озиқ-овқат маҳсулотлари билан таъминлашда муаммолар пайдо бўлади. Шунингдек, мева-сабзавот маҳсулотлари аҳоли истеъмол талабларини қондиришда асосий ўринни эгаллаган ҳолда қайта ишлаш саноати учун ҳам асосий хомашё бўлиб, ушбу тармоқда банд бўлганларнинг даромад манбаи ҳисобланади. Шу боис, мева-сабзавотчилик тармоқларини ривожлантиришга сўнгги йилларда мамлакат миқёсида катта эътибор берилмоқда. Мева-сабзавот маҳсулотлари етиштиришдаги мавжуд технологиялар, ишлаб чиқаришни ташкил этиш ва хўжалик юритиш шакллари фаолияти, маҳсулот етиштирувчи хўжаликларнинг моддий-техник таъминоти даражаси, маҳсулот етиштирувчиларга хизмат кўрсатувчи инфратузилма объектларининг ривожланиш даражаси бозор талабларига қанчалик жавоб бериши маҳсулот етиштиришнинг рақботбардошлик хусусиятларини аниқлаб берувчи муҳим омиллар қаторига киради. Шу билан биргаликда етиштирилган маҳсулотларнинг сифати, миқдори ва маҳсулот етиштиришга сарфланган моддий ҳамда меҳнат ресурслари ҳажмини оптималлаштириш, савдога чиқариладиган товар маҳсулотлари таннархини камайтириш борасида олиб бориладиган тадбирлар ишлаб чиқаришнинг иқтисодий барқарорлигини таъмин этади ва маҳсулот етиштирувчи деҳқонни қўшимча фойда билан таъминлайди. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Мева-сабзавот маҳсулотлари етиштириш соҳасини ривожлантириш иқтисодий муаммолари ва қишлоқ хўжалигида кооперация ва интеграция жараёнини ривожлантириш масалаларида агроиқтисодчи олимлардан А.В.Чаянов кооперациянинг иқтисодий моҳиятини мустақил равишда ўз фаолиятини бирлаштирувчи турли хўжалик юритувчи субъектларнинг иқтисодий манфаатлари муштараклигини таъмин этувчи муносабат сифатида тарифлайди. Муаллиф бу ерда асосий эътиборни мол-мулк эмас балки кооперация муносабатларига киришган мустақил субъектлар манфаатларига хизмат қилишга қаратиш лозимлигини алоҳида уқтиради. № 3, 2017 www.iqtisodiyot.uz 2 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 3, май-июнь, 2017 йил Бу концепция эса И.Н.Буздалов томонидан «Кооперация турли хўжалик юритувчи субъектларнинг биргаликдаги фаолияти бўлиб, у ўзида шахсий, жамоа ва ижтимоий манфаатларни бирлаштиради, алоҳида инсонларнинг ижодий меҳнатини рағбатлантиради. Айни пайтда инсоннинг ижтимоий кафолати билан бирга, социал ҳимоясини таъмин этади» деб фикр юритади. Қолаверса, етук иқтисодчи олимлардан М.И.Туган-Барановский асосий эътиборини кооперация шакллари ва кооперация жараёнининг ижтимоий жиҳатларига қаратиб, уни ижтимоий ҳаракат сифатида талқин қилган бўлса, бизнинг олимлардан Р.Ҳ.Ҳусанов ўз ишларида кооперациянинг иқтисодий жиҳатларини тадқиқ этади. Бунда асосий эътибор майда товар ишлаб чиқарувчиларга қаратилган бўлиб, кооперациянинг иқтисодий ва ижтимоий табиати ўша давр нуқтаи-назаридан талқин этилади. Майда якка деҳқон хўжаликларининг моддий-техник базаси жуда заифлиги, товарлилик даражаси пастлиги хўжаликларнинг иқтисодий эмас балки кўпроқ ижтимоий субъект сифатида фаолият юрит