Оценка эффективности инвестиций в основной капитал в машиностроительной отрасли и прогнозирование объема инвестиций, привлекаемых в отрасль

Аннотация

In paper econometric it is analysed efficiency of investment into fixed capital in machinery construction branch and the possibility of application of a method of Theil in the regression analysis is briefly stated. Also in paper with tendencies of investment into fixed capital in machinery construction branch are predicted. Калит сўзлар: саноатнинг тармоқ тузилиши, саноатда меҳнат унумдорлиги, моделлаштириш, прогнозлаштириш, прогноз хатоси. Кириш Бугунги кунда миллий иқтисодиётнинг барча тармоқларини юқори самарадорликка эга бўлган машина ва жиҳозлар билан таъминлаш, ташқи бозорларда маҳсулотнинг сифати ва рақобатбардошлигини, унинг техник даражасини ошириш, шу орқали жаҳоннинг эришилган илғор илмий - техник даражасига етишиш, машина ва механизмларнинг янги авлодини ишлаб чиқаришга тезда ўтиш, меҳнат унумдорлигининг такрорий ўсишини таъминлаш, истиқболли, биринчи навбатда энергия ва ресурсларни тежовчи технологияларни амалиётга жорий этиш - республикамиз миллий иқтисодиётини ривожлантиришда долзарб амалий аҳамият касб этади. Мазкур мақсадларни амалга оширишда машинасозлик тармоғининг алоҳида ўрни мавжуд бўлиб, ушбу тармоқ зиммасига қуйидаги бир қатор вазифалар юклатилади [1]:  тайёр маҳсулотни оммавий ишлаб чиқаришгача бўлган барча босқичларда автоматлаштириш ва механизациялаш даражасини кўтариш;  ишлаб чиқаришни кооперативлаштиришни кенгайтириш ва чуқур ихтисослаштириш; № 3, 2017 www.iqtisodiyot.uz 1 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 3, май-июнь, 2017 йил  йиғувчи ва механик турда йиғувчи корхоналарни ривожлантириш, тармоқ ва тармоқлараро ярим тайёр маҳсулотлар, агрегатлар ва деталлар тайёрлаш бўйича заводларни ихтисослаштириш;  асосий ишлаб чиқариш фондларини янгилашни жадаллаштириш ҳамда киритилаётган ишлаб чиқариш қувватларини ўзлаштириш ва амалдагиларнинг фойдаланиш самарадорлигини ошириш ва бошқалар. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Авваламбор таъкидлаш жоизки, мавзуга оид адабиётлардан О.Б.Александрова, О.П. Гаршиналарнинг “Экономика отрасли (машиностроение)” номли ўқув қўлланмасидан фойдаланилди, унга кўра, машинасозлик тармоғи иқтисодиёти бўйича маълумотлар олинди. Экономический журнал ВШЭда келтирилган “Моделирование влияния инвестиций в основной капитал на материальные затраты в отраслях промышленности США в 1958 - 2005 гг.” мавзусидаги Н.А.Краснопеева, Е.Ю.Назруллаеваларнинг илмий мақоласидан саноат тармоқларида материаллар ҳаражатларига асосий капиталга киритилган инвестициялар таъсирини моделлаштириш тўғрисида изланишдан фойдаланган. Шу билан бирга мазкур мавзу доирасидаги билимларни кучайтириш ва тадқиқот саволларини янада ойдинлаштириш мақсадида З.М. Мамаевнинг иқтисодиётда математик модел ва услублар бўйича “Эконометрика” ўқув қўлланмасининг 2- қисмида келтирилган маълумотларни ҳам муаллиф томонидан ўрганиб чиқилган. Тадқиқот методологияси Тадқиқотнинг энг муҳим қисмларидан бири бу тадқиқот методологиясидир. Машинасозлик ва металлга ишлов бериш тармоғида асосий капиталга киритилган инвестициялар ҳажми ва тармоқда саноат маҳсулотлари ишлаб чиқариш ҳажми ўртасидаги ҳосил бўлган ўзаро корреляцион боғланиш графиги тўғри чизиққа яқин бўлиб, мазкур боғланиш кучини биз қуйидаги корреляция коэффициентини ҳисоблаш формуласи ёрдамида аниқлаймиз [4]: nx y x y r  i i i i xy  nx2  ny2  2  (1) i i i i намоён бўлади. Бироқ, корреляция коэффициенти фақат иқтисодий кўрсаткичлар орасидаги боғланиш меъёрини ўлчаганлиги боис, иқтисодий муносабатларнинг сабабларини тушунтириб бера олмайди. Мазкур мақсадга регрессион таҳлил деб номланувчи махсус усул хизмат қилади, ҳамда у натижавий кўрсаткичга таъсир этувчи омилларнинг таъсир даражасини баҳолаш имкониятини беради. Машинасозлик ва металлга ишлов бериш тармоғида асосий капиталга киритилган инвестициялар ҳажми ва тармоқда саноат маҳсулотлари ишлаб чиқариш ҳажми ўртасида чизиқли боғланиш мавжуд эканлиги тўғрисида илмий фараз билдирамиз ҳамда мазкур фаразни қуйидаги назарий регрессия тенгламаси орқали ифодалаймиз: y a x (2) x 0 х - машинасозлик ва металлга ишлов бериш тармоғида асосий капиталга № 3, 2017 www.iqtisodiyot.uz 2 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 3, май-июнь, 2017 йил киритилган инвестициялар ҳажми бўлиб, бунда, ε - тасодифий омиллар таъсирини ўзида ифода этади. Шу ўринда айтиш лозимки, β - регрессия коэффициенти иқтисодий таҳлил учун жуда катта илмий - амалий аҳамиятга эга бўлиб, у машинасозлик ва металлга ишлов бериш тармоғига киритилаётган инвестициялар самарадорлигини ўзида ифода этади. Таҳлил ва натижалар Мамлакатимизда ҳам мазкур тармоқни ривожлантиришга алоҳида эътибор мавжуд бўлиб, жумладан, машинасозлик ва металлга ишлов бериш тармоғининг 2000 - 2015 йиллар давомида ЯИМдаги улуши ўртача 8,5 фоизни ташкил этади1. Маълумки, ишлаб чиқаришнинг ўсиши асосий капиталга киритилаётган инвестициялар ҳажмининг ўсиши билан асосланади. Инвестицияларнинг ўсиши натижасида янги иш ўринлари ташкил этилиб, иш билан бандлик даражаси ортади. Шундан келиб чиқиб айтиш мумкинки, машин