Экономическая социализация: социально-психологический анализ в контексте институтов и факторов

Аннотация

Мақолада шахс иқтисодий ижтимоийлашувини таъминловчи «ижтимоий установкалар → ҳаётий қоидалар → пулга бўлган муносабат» тизимининг шаклланишида «восита  пул  мақсад» ва «сабаб  пул  оқибат» кўринишидаги гуруҳий муносабатлар омилининг таъсири ўсмирлардаги эгоцентрик, социоцентрик ҳамда анъанавийлик установкаларига боғлиқлиги факторли таҳлил ёрдамида талқин этилган. Аннотация: В данной статье рассматриваются факторы и установки, влияющее в экономическому социализацию личности. При помощи системы «социальные установки → жизненные правила → отношение к деньгам» обеспечивающей экономическую социализацию личности, изложен факторный анализ влияния эгоцентрических, социоцентрических, традиционных установок подростков на формирование у них факторов группового отношения на примере «средства  деньги  цель» и «причина  деньги  результат». Annotation: In the present paper the factors and attitudes affecting in economic socialization are investigated. With the use of the scheme «social life settings → life rules → attitude towards money», that provides the economic socialization of the individual, the factor analysis of the influence of egocentric, socio-central, traditional attitudes of adolescents to formation in them the factors of group relations, in the example of group relation «means → money → objective» and «cause → money →result». Калит сўзлар: шахс, ўсмир, иқтисодий ижтимоийлашув, эгоцентрик установка, социоцентрик установка, анъанавийлик установкаси, фактор, пул, муносабатлар гуруҳи. Кириш Айни вақтда мамлакатимиз босиб ўтган тараққиёт йўлининг чуқур таҳлили бугунги кунда жаҳон бозори конъюнктураси кескин ўзгариб, глобаллашув шароитида рақобат тобора кучайиб бораётгани давлатимизни янада барқарор ва жадал суръатлар билан ривожлантириш учун мутлақо янгича ёндашув ҳамда тамойилларни ишлаб чиқиш ва рўёбга чиқаришини тақозо этмоқда. Амалга оширилаётган ислоҳотларнинг самараси ва кўлами, табиийки, биринчи галда оила муҳитида тарбияланаётган фарзандларни иқтисодий онги ва иқтисодий хулқ-атворидаги изчил ҳамда тўғри хатти-ҳаракатлари алгоритмига боғлиқ. Моҳиятан боланинг бозор муносабатларига киришиши психологик жараёнларда, хусусан, иқтисодий жиҳатдан ижтимоийлашувида намоён бўлади ҳамда қатор омиллар ёрдамида аниқланилади. Шахсга таъсир № 3, 2017 www.iqtisodiyot.uz 1 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 3, май-июнь, 2017 йил этувчи ижтимоий омилларга, энг аввало, оилани киритишимиз керак. Чунки, шахснинг психологик хусусиятларини қай тарзда шаклланиши уни ўраб турган ижтимоий муҳит билан узвий боғлиқлиги қатор психологик тадқиқотларда ўз исботини топган. Оиладаги соғлом муҳит, оила аъзоларининг бир-бирларини қўллаб-қувватлаши, ота-она-фарзанд муносабатларидаги илиқлик, самимийлик ва яна дўстлар, яқин қариндошлар билан ўрнатилган мулоқотлар болалар ижтимоийлашувига таъсир этувчи муҳим омиллардан ҳисобланади. Ўтказилган тажрибалардан маълумки, боланинг мўрт қалбига ҳеч бир нарса, ҳаттоки бутун бир дунёнинг ўрнак бўла оладиган хатти-ҳаракатлари, ота-онанинг хатти- ҳаракатларичалик таъсир қила олмайди ва чуқур ўрин эгаллай олмайди. Мамлакатимизда рўй бераётган ижтимоий-иқтисодий ўзгаришларнинг асосий сабабчиси ва уни амалга оширишга масъул шахсни оила ва таълим муассасаси муҳитида иқтисодий тарбиялаш, яъни унинг иқтисодий ижтимоийлашувини ўрганиш ва тадқиқ этиш муаммоси соҳа мутахассислари, хусусан, ижтимоий психологлар олдида турган ва ўз ечимини кутаётган глобал масалалардан бири эканлиги билан ажралиб туради. Мавзуга адабиётлар таҳлили Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича ҳаракатлар стратегияси тўғрисида [1] қабул қилинган «2017-2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегияси»га асосан, ҳукумат томонидан оилавий бизнесни ривожлантиришга барча имкониятлар яратилаётган бир вақтда ёшларда тадбиркорлик мотивациясини оила муҳити таъсирида, оиладаги шахслараро муносабатлар ва иқтисодий ижтимоийлашув жараёнида шакллантириш масалалари бугунги куннинг долзарб муаммоларидандир. Ўсиб келаётган баркамол авлодни ўтиш давридаги танаффуслар оралиғида уларни ўзгараётган шарт-шароитларга мос равишда аниқ билимларга таяниб тарбиялаш, моҳиятан долзарбдир. Шундан келиб чиққан ҳолда соҳа мутахассислари олдида турган вазифалардан бири – бу бола шахс бўлиб шаклланиши давомида унга иқтисодий ҳодисалар ҳақидаги тасаввурларни сингдириш, яъни иқтисодиёт оламидаги намоён бўладиган воқеа ва ҳодисалар тўғрисидаги билимларни болалик даври босқичларига мос равишда шакллантиришдир. Ижтимоийлашувнинг биринчи босқичида самарадорлик кўпроқ оила, ундаги ижтимоий-психологик муҳит ва ота-онанинг тарбиячилик бурчини қандай адо этганлигига, хусусан, оилавий ижтимоийлашувга боғлиқ бўлса, унинг кейинги босқичларида таълим муассасалари ва меҳнат жамоаларининг роли ортиб боради ҳамда шунга мос равишда янги жабҳадаги ижтимоийлашув – «иқтисодий ижтимоийлашув» ўзлаштирилишини тақозо этади. Шахс иқтисодий ижтимоийлашувига гуруҳий муносабатлар таъсир