Эффективность влияния денежной массы на экономику страны

Аннотация

this article focused on the analysis of the effectiveness of influence of money supply in the economy over the past seventeen years, which examines the relationship between the money supply, monetary policy and macroeconomic indicators, the theory of money supply, the factors influencing the of money supply, the comparative analysis of money supply, lack of money, problems associated with imbalances monetary policy and macroeconomic indicators, and ways to address them. Калит сўзлар: пул таклифи, пул мультипликатори, реал пул массаси, девальвация. Кириш Ўзбекистоннинг ўрта муддатли ривожланиш стратегиясида молия, пул- кредит ва валюта тизими муносабатларининг иқтисодий ўсишга бўлган таъсирини кучайтириш ҳамда макроиқтисодий мутаносибликни сақлаш масалалари учинчи устувор йўналиш сифатида алоҳида эътиборга олинган1. Шу боис, молия, пул-кредит ва валюта муносабатлари тизимини замонавий бозор механизмлари асосида либераллаштириш, улар фаолиятини ўзаро мувофиқлаштириш ва мутаносиблигини таъминлаш иқтисодий сиёсатнинг ўта долзарб масалаларидан бири ҳисобланади. 1Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги “Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида”ги ПФ-4947-сонли фармони. Ўзбекистон Республикаси Қонун ҳужжатлари тўплами, 2017 й. №6 (766)-сон. 70-модда. № 3, 2017 www.iqtisodiyot.uz 1 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 3, май-июнь, 2017 йил Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Иқтисодиётда ишлаб чиқариш ҳажмини ошириш (ЯИМ ҳажми), бюджет даромадларини кўпайтириш (қўшимча солиқ тушумлари орқали), иш ўринларини яратиш ва аҳоли реал даромадларини ошириш бошқа омиллар билан бир қаторда, иқтисодиётга таклиф қилинаётган пул таклифи омилига ҳам боғлиқдир. Мазкур омилнинг назарий ва амалий жиҳатлари билан боғлиқ масалалар бир қатор хорижий иқтисодчи олимларнинг, жумладан Джон Кейнс (1924, 1931, 1936), Ирвинг Фишер (1930), Милтон Фридман (1963, 1968), Анна Шварц (1963) каби олимларнинг фундаментал тадқиқотларида ўз ифодасини топган. Хусусан, Дж.Кейнс монетар воситаларнинг, жумладан фоиз ставкасининг, пул массасининг ва валюта курсининг бир қатор макроиқтисодий кўрсаткичларга, яъни инфляция, ишсизлик даражаси, истеъмол, жамғарма, инвестиция, ишлаб чиқариш ҳажми, ташқи савдо алоқалари каби бир қатор макроиқтисодий кўрсаткичларга бўлган таъсирини микро ва макроиқтисодиёт нуқтаи назаридан ҳамда очиқ ва ёпиқ бозор хусусиятлари бўйича чуқур таҳлил қилган. Шунингдек, у иқтисодиётга зарур даражадаги пул таклифининг мавжуд бўлишини нарх барқарорлигининг муҳим шарти сифатида эътироф этган [1,2,3]. Кейнснинг фоиз ставкасига оид хулосаcи ва фикр-мулоҳазаларини янада кенгроқ ва чуқурроқ тадқиқ қилган етакчи иқтисодчи олим Ирвинг Фишердир. У ўзининг “Фоиз сиёсати назарияси” деб номланган фундаментал тадқиқотида фоиз ставкаси ва у билан боғлиқ муносабатларнинг барча механизм ва элементларини бирма-бир жуда чуқур тадқиқ қилган. Шулардан бири бу иқтисодиётнинг пулга бўлган талаб ва таклиф мувозанатини фоиз ставкаси орқали тартибга солиш борасида ишлаб чиққан муҳим назарий хулосаларидир. Жумладан, у пулнинг баҳосини (нархини) реал фоиз ставкаси белгилаши ва у пулнинг қадр-қимматига (харид қобилиятининг ошиши ёки пасайиши), нарх- наво даражасига (инфляция) ҳамда ишлаб чиқариш ҳажмига (ЯИМ), аҳоли реал даромадларига (жамғарма ва инвестицияларга) бевосита таъсир кўрсатувчи энг муҳим омил ҳисобланиши хусусида қатъий хулосага келган [4]. Фишернинг ушбу назарий хулоса ва қарашларини янада такомиллаштирган ҳолда, монетар воситаларнинг иқтисодиётдаги роли ва аҳамиятини биринчи ўринга чиқарган ва шу билан монетаризм таълимотининг асосчиларидан бири, деб эътироф этилган етук иқтисодчи олим М.Фридмандир. Фридман ўзининг “Пулнинг миқдорий назарияси” (1956) ҳамда А.Шварц билан ҳаммуаллифликда тадқиқ қилган “Америка Қўшма Штатларининг 1867-1960 йиллардаги монетар тарихи” (1963) деб номланган фундаментал тадқиқотларида иқтисодиётнинг пулга бўлган талаб ва таклиф муносабатлари ҳамда уларнинг макроиқтисодий ривожланишга бўлган таъсири ҳақида муҳим назарий хулосалар чиқаришга муваффақ бўлган. Хусусан, улар АҚШнинг қарийиб 100 йиллик монетар сиёсат тизимини тадқиқ қилиш натижасида шундай хулосага келишган, яъни иқтисодиётга пул таклифини қисқартириш эмас, балки уни мунтазам равишда ошириб бориш лозимдир. Муаллифларнинг бундай хулосага келишига асосий сабаб 1929-1939 № 3, 2017 www.iqtisodiyot.uz 2 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 3, май-июнь, 2017 йил йилларда жаҳон иқтисодиётида юз берган ва “буюк инқироз”, деб эътироф этилган даврнинг таҳлилий натижалари ҳисобланган. Муаллифлар таҳлил натижалари бўйича ушбу иқтисодий инқирозларнинг асосий сабабчиси сифатида айнан иқтисодиётга зарур даражадаги пул таклифининг етишмаслигини кўрсатиб беришган [5,6]. Тадқиқот методологияси Таҳлил жараёнининг методологияси Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2003 йил 4 февралдаги №63-сонли қарори 1-иловаси билан тасдиқланган “Пул агрегатларини бошқа