Организационно-экономические механизмы развития малого бизнеса и частного предпринимательства в сфере услуг

Аннотация

This article analyzes organizational and economic mechanisms for the development and functioning of small business and private entrepreneurship. In addition, the essence and meanings of the new normative legal documents adopted are highlighted and scientific recommendations are given on the further development of this sphere. Калит сўзлар: хизмат кўрсатиш ва сервис, кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик, ташкилий-иқтисодий механизм, давлат томонидан тартибга солиш, қўллаб-қувватлаш, иқтисодий механизмлар назарияси. Кириш Барчамизга маълумки, кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик (КБХТ) истиқлолдан кейинги ўтган қарийб 26 йиллик тарихан қисқа давр мобайнида мамлакатимизнинг ижтимоий – иқтисодий тараққиётида ўта муҳим ўрин тутувчи соҳага айланди. Дарҳақиқат, агар кичик бизнеснинг ЯИМдаги улуши 1991 йилда 1,8 фоиз, 2000 йилда 31,0 фоизни ташкил қилган бўлса, йиллар давомида соҳага қаратилаётган эътибор ва давлатимиз томонидан тизимли ҳамда комплекс қўллаб-қувватлашлар, рағбатлантиришлар натижасида бугунги кунга келиб мамлакатимизда кичик бизнеснинг ялпи ички маҳсулoтдаги улуши 2016 йил якунларига кўра 56,9 фоизни ташкил қилди [29]. Шунингдек, ўтказилган тизимли ва КБХТга йўналтирилган манзилли ислоҳотларнинг самараси ўлароқ, мамлакатимизда 2016 йил якунларига кўра жами иқтисодиётдаги банд бўлганлар сонида соҳада бандларнинг улуши 77,1 фоизни ташкил этди ва мазкур соҳа макроиқтисодий жиҳатдан мамлакат иқтисодиётининг барқарор ривожланишини таъминлаш, ижтимоий жиҳатдан эса янги иш ўринларини яратиш ҳисобига аҳоли даромадлари ва тўлов № 2, 2017 www.iqtisodiyot.uz 1 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 2, март-апрель, 2017 йил қобилиятини ошириш имкониятини бергани ҳолда республикамизда қулай ишбилармонлик муҳити шаклланди. Жаҳон банкининг 2015 йил октябр ойида тақдим этилган “Doing business - 2016” ҳисоботида, Ўзбекистон рейтингда 141 поғонадан 87 поғонага кўтарилди. Ўзбекистон, ўтган йил давомида камида уч соҳада ислоҳотлар ўтказиб, рейтингнинг юқори поғоналарига кўтарилган 10 энг илғор ислоҳотчи давлатлар қаторидан ўрин олди [1]. Биз мазкур мақоламиз доирасида хизмат кўрсатиш ва сервис (ХКС) соҳасида КБХТни ривожлантиришнинг ташкилий-иқтисодий механизмлари ва уларни такомиллаштириш масалаларини қараб чиқамиз. Шунингдек, 2016 йил якунларига кўра, айнан ХКС соҳасининг республикамиз минтақаларида нотекис ва номутаносиб ривожланганлиги, жойларда мазкур соҳани КБХТ, айниқса оилавий тадбиркорлик салоҳияти ҳамда заҳираларидан самарали фойдаланган ҳолда кенг ривожлантириш имкониятларининг мавжудлиги, 2017 йил 1 январь ҳолатига ХКСнинг республикамиз ЯИМдаги улуши 61,0 фоиздан ортиқни ташкил қилган бир пайтда кўпгина вилоятларнинг ЯҲМда соҳа улушининг пастлиги (масалан, Хоразм вилоятида 46,9 фоиз) минтақаларда ХКСда КБХТни янада ривожлантириш бўйича ташкилий-иқтисодий механизмларни такомиллаштириш масалаларини тадқиқ қилишни тақозо қилади. Шунингдек, мавзунинг долзарблиги 2007 йилда айнан иқтисодий механизмлар назариясига ҳисса қўшган олимларга Нобел мукофоти берилганлиги билан асосланади [16]. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Минтақаларда ва иқтисодиёт тармоқларида КБХТни барқарор ривожлантириш ҳамда тартибга солиш юзасидан олиб борган тадқиқотларимизга кўра, муайян бир мамлакат ёки минтақада, ҳудудда ўзига хос ижтимоий-иқтисодий ривожланиш, геодемографик, ижтимоий-маданий, табиий-иқлимий ва бошқа омиллардан, хусусиятлардан келиб чиққан ҳолда КБХТни ривожлантиришнинг ўзига хос ташкилий-иқтисодий механизмлари қўлланилиши зарур. Хусусан, янги иш бошлаётган бизнес вакиллари ва тадбиркорларни тадбиркорлик асосларига ўқитиш, бизнес-режа тузишида кўмаклашиш, имтиёзли микрокредитлаш, бизнес бўйича маслаҳат бериш, бино ва иншоотларнинг ижараси бўйича имтиёзлар бериш керак бўлса, ривожланаётган мамлакатлар учун эса кредит гарови бўйича кафиллик, фоиз ставкасининг бир қисмини қоплаб бериш, асбоб-ускуналар лизинги, ўрта муддатли кредитлар, қарз маблағлари зарур. Бозорда мустаҳкам ўрнашиб олганлар учун биринчи ўринга давлат ва махаллий буюртмаларига эришиш имконияти, ташқи бозорга чиқишга кўмаклашиш, турли халқаро ва миллий кўргазмалар, танловларда иштирок этишни енгиллаштириш, миллий ва хорижий инвестицияларни жалб этиш каби масалалар чиқади [22]. Бизнинг фикримизча, давлат томонидан тартибга солишнинг усул ва шаклларининг КБХТ фаолияти ривожланиши ҳар бир босқичининг мазмун- моҳиятига мувофиқ келмаслиги тартибга солиш самарадорлигини пасайтириб юборади. Айнан шунинг учун ҳам республикамизда истиқлол йилларида дунёга машҳур бозор муносабатларига ўтишнинг И.Каримов томонидан ишлаб № 2, 2017 www.iqtisodiyot.uz 2 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 2, март-апрель, 2017 йил чиқилган ҳамда дунё ҳамжамиятида “ўзбек модели” деб тан олинган моделнинг машҳур 5 та тамойилига биноан КБХТнинг ташкилий-иқтисодий механизмларини такомиллаштириш умумий бозор ислоҳотларининг суръатларига монанд равишда эволюцион йўл билан амалга оширилмоқда. МДҲнинг айрим давлатларида, хусусан, Россияда бу б