Определение и прогнозирование эффективности предпринимательства в пищевой промышленности

Аннотация

In the context of modernization and diversification of the economy, the food industry and to assess the effectiveness of the forecast depends on the models used. In addition, the food industry to assess the effectiveness of the methods and factors affecting optimal level, taking into account the importance of accurate forecasting. This article is to evaluate the efficiency of the food industry businesses and econometric models forecasting procedures. As a result of research carried out in the food industry to assess the effectiveness of the scientific conclusions and recommendations developed. Калит сўзлар: прогноз, озиқ-овқат саноатида тадбиркорлик самарадорлиги, баҳолаш, экстраполияция усули, регреция коэффициенти, миллий даромаднинг ошиши, тадбиркорлик субъектлари сонини ўсиши. Кириш Тадбиркорликнинг ҳар қандай шакли, хусусан, озиқ-овқат саноати тадбиркорлиги ҳам энг аввало иқтисодиётни эркинлаштирилиши ва рақобат муҳити қарор топиши шароитида юзага келади. Айни пайтда у бозор муносабатларига асосланган жамиятда, ҳуқуқий жиҳатдан кафолатланган тизимда ривожлана олади. Эркин иқтисодиёт ўзининг моҳиятига кўра ишлаб чиқаришни ҳар томонлама ривожлантиришни рағбатлантирувчи восита ҳисобланади. Шунингдек, аҳолини озиқ-овқат ва кундалик эҳтиёж товарларига № 2, 2017 www.iqtisodiyot.uz 1 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 2, март-апрель, 2017 йил нисбатан харид қувватини ошириш учун ички истеъмол бозорини мамлакатимизда ишлаб чиқарилган товар ва хизматлар билан мунтазам ва ишончли тарзда тўлдириш лозим бўлади. Ушбу вазифани ҳал қилиш мақсадида республика саноат маҳсулотлари ишлаб чиқариш умумий ҳажмида истеъмол товарлар улуши яқин беш йил ичида 60 фоизга етказилиши мақсадга мувофиқдир. Бунинг учун, миллий иқтисодиётнинг истеъмол моллари ишлаб чиқариш соҳа ва корхоналар фаолиятини ривожлантиришни рағбатлантириш механизмини янада такомилаштириш талаб этилади. Зеро, иқтисодий таълимот нуқтаи назаридан қараганда ҳам “энг илғор иқтисодий тизим – бу одамларни улар энг муҳтож бўлган нарсаларни юқори даражада қондиришни таъминлайдиган тизимдир” (Гелбрейт К. Джон., 1979). Аммо, буни амалга ошириш ресурсларни самарали тақсимлаш асосида иқтисодий ўсишга эришишни талаб этади, яъни бутун иқтисодиёт кўламида, хусусан тўлиқ ва самарали бандлик ҳамда тўлиқ ҳажмдаги ишлаб чиқариш фаолияти юритилиши талаб этилади. Демак, тадбиркорлик фаолияти самарадорлиги аввало, иқтисодий ўсиш тезлигига, аҳолини ҳаёт кечириш даражасининг ошишига, ишсизлик ва инфляциянинг камайишига, меҳнат қилиш шарт-шароитларининг яхшиланишига кўп жиҳатдан боғлиқдир. Бироқ бозор иқтисодиёти шароитида фаолият олиб борилиши, бир томондан, жамият эҳтиёжининг чексизлиги ва айни пайтда ресурсларнинг чекланганлиги, шу сабабли камёб захиралардан тежамли ва мақсадли фойдаланиш муаммолари вужудга келади. Иккинчи томондан, ишлаб чиқариш замонавий омилларининг мавжудлиги ва уларни тегишли технологиялар орқали оптимал (оқилона) бириктириш зарурати, тадбиркорлик фаолияти иқтисодий самарадорлигини ошириш муаммосини келтириб чиқаради. Бунда ишлаб чиқаришнинг ҳажми ишлаб чиқариш даражасидан юқори бўлсагина иқтисодий самарадорликка эришиш мумкин бўлади. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Озиқ-овқат саноатида тадбиркорлик самарадорлигини баҳолаш ва эконометрик моделлар орқали прогноз қилиш: Тадбиркорлик фаолиятининг самарадорлигини баҳолашда дунё олимлари, иқтисод илми мутахассислари турфа хил қарашларга эга. Бугунги кунда ҳам улар нафақат тадбиркорлик субъектлари, балки корхона ишлаб чиқариш объектлари, фирмалар, фермер хўжаликлари самарадорлигини ўрганиш бўйича ҳам тадқиқотлар олиб бормоқдалар. Бироқ, бу муаммолар бўйича ягона нуқтаи назар учрамайди. Қатор иқтисодчи олимлар корхона ишлаб чиқариш самарадорлигини аниқлашда умумий ва алоҳида кўрсаткичларни ўз ичига олган ягона мезон зарур деб ҳисобласалар, бошқалар фақат кўрсаткичлар тизимидан фойдаланишни таклиф этадилар. Шунингдек, айрим тадқиқотларда тадбиркорлик самарадорлигини бозорга корхоналарнинг кириш ва чиқиши сифатида қаралса, бошқаларида тадбиркорлик субъектлари сонининг ўсиши сифатида қаралган. Жумладан, L.Klapper, L.Laeven, R.Rajan ва S.Djankovларнинг изланишларида тадбиркорлик фаолияти самарадорлиги корхоналарнинг бозорга кириши сифатида ўрганилган № 2, 2017 www.iqtisodiyot.uz 2 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 2, март-апрель, 2017 йил (Klapper, L., Laeven, L., and Rajan, R., 2004, Djankov, S., La Porta, R., Lopes De Silanes, F. and Shifler A., 2002). M.Desai, P.Gompers ва J.Lernerлар илмий ишларида тадбиркорлик фаолияти самарадорлигини аниқлаш учун қуйидаги кўрсаткичларни тавсия этганлар (Desai, M., Gompers, P., and Lerner, J., 2003): корхоналарнинг бозорга кириш ва ундан чиқиш коэффициентлари, корхонанинг ўртача ҳажми, корхоналарнинг ўртача баҳоланган ёши ва корхоналарнинг ҳажми бўйича ўлчанган. Шунингдек, самарадорликка эришиш мамлакатнинг тараққий этишига олиб келади ва у қуйидагиларда намоён бўлади: иқтисодий ўсишга эришиш (ялпи ички маҳсулотнинг кў