ФРУКТОВОДСТВО И ОВОЩЕВОДСТВО В УЗБЕКИСТАНЕ: РОЛЬ КЛАСТЕРОВ В РАЗВИТИИ ОТРАСЛИ

Аннотация

The article analyzes Uzbekistan's export potential and prospects for developing the fruit and vegetable sector based on statistical data. The article also demonstrates the advantages of the agro-cluster system in the effective development of the fruit and vegetable sector. Keywords: agriculture, agricultural sector, fruit and vegetable, export, cluster, dynamics of change. Кириш. 2024 йилда Ўзбекистон иқтисодиётида кузатилган 6,5 фоизлик ўсиш ЯИМ ҳажмини 1 454 573,9 миллиард сўмга етказишга имкон берди. Қишлоқ хўжалиги Ўзбекистон иқтисодиётида муҳим ўрин тутади, бироқ ЯИМ таркибидаги улуши 2020 йилдан бери камайиш тенденциясини кўрсатмоқда. 2020 йилда бу кўрсаткич 24,1%ни ташкил этган бўлса, 2021 йилда 23,6%, 2022 йилда 22,3%, 2023 йилда эса 21,2% дан иборат бўлди. 2024 йилда ушбу тенденция давом этиб, улуш 19,2%га тушди. Бу тенденция аграр тармоқнинг диверсификациялашувчи иқтисодиётдаги ўрнининг аста- секин пасайишини кўрсатса-да, мева-сабзавотчилик ва узумчилик каби ихтисослашган соҳалар қишлоқ хўжалигининг асосий тармоғларидан бири сифатида фаолият кўрсатмокда. Хусусан, мева-сабзавотчилик мамлакатнинг аграр экспорт салоҳиятининг 71,2% гача тўғри келади (2024 йилда 1549,5 млн доллар) ва умумий экспортда 5,8% улушга эга бўлган. Ўрганишлар, қишлоқ хўжалигининг ЯИМдаги улушининг камайиши кўплаб омиллар натижаси ўлароқ рўй бериши мумкинлигини кўрсатади, масалан: саноатлашувнинг тезлашуви (иқтисодиётнинг саноат тармоқларига қараб ўсиши қишлоқ хўжалигининг улушини камайтириши мумкинлиги); технологияларнинг ривожланиши (қишлоқ хўжалигидаги механизация, суғориш тизимлари ва бошқа технологик янгиликлар меҳнат унумдорлигини оширади, бу эса камроқ ишчи кучи билан кўпроқ маҳсулот ишлаб чиқариш имконини беради); шаҳарлашув (аҳолининг шаҳарларга кўчиши қишлоқ хўжалигида ишчи кучи етишмовчилигига олиб келиши мумкин); экспортнинг пасайиши (қишлоқ хўжалиги маҳсулотларининг экспорти пасайса, бу соҳанинг ЯИМ таркибидаги улушига салбий таъсир кўрсатади) ва иқлим ўзгаришлари (қурғоқчилик, сув танқислиги ва бошқа иқлим ўзгаришлари қишлоқ хўжалиги маҳсулотларининг ҳосилига салбий таъсир кўрсатиши мумкин). Шу билан бирга, қишлоқ хўжалигининг ЯИМдаги улушининг камайиши аграр соҳанинг ривожланишига зид бўлмайди. Аксинча, бу кўрсаткич хизмат ва ишлаб чиқариш соҳаларининг тезроқ ўсиши сабабли нисбий жиҳатда пасайиши мумкин. Лекин, айни пайтда мева-сабзавотчиликнинг кластерлашув моделлари асосида экспортга йўналтирилган ривожланиши, маҳсулот сифати ва ишлаб чиқариш самарадорлигини ошириш имкониятини намоён қилади. Мақоланинг мақсади – Ўзбекистоннинг 2020- 2024 йиллардаги қишлоқ хўжалиги экспорти статистик маълумотларига асосланиб, мева-сабзавотчилик тармоғининг бозор иқтисодиёти шароитида ижобий динамикасини шакллантиришда экспортнинг ўрнини илмий-таҳлилий ёндошув асосида ўрганиш ва ушбу соҳанинг мамлакат иқтисодиётига таъсирини аниқлашдан иборат. 386 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel www.sci-p.uz Адабиётлар шарҳи. Агрокластерлар қишлоқ хўжалиги иқтисодиётининг муҳим таркибий қисми бўлиб, қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқарувчилари, қайта ишлаш корхоналари ва бозорлар ўртасидаги ҳамкорликни кучайтириш, ишлаб чиқариш самарадорлигини ошириш, экспортни ривожлантириш, иш ўринларини яратиш ва қишлоқ жойларни барқарор ривожлантириш орқали қишлоқ хўжалиги соҳасининг барқарор ривожига ҳисса қўшади. Улар фермерларга замонавий технологиялар, молиявий ресурслар ва бозорларга кириш имкониятларини тақдим этиш орқали уларнинг рақобатбардошлигини оширишга ёрдам беради. Шу билан бирга, агрокластерлар қишлоқ жойларда ижтимоий-иқтисодий ривожланишни рағбатлантириш, аҳолининг даромадларини ошириш ва қишлоқ хўжалиги соҳасида барқарорликни таъминлашга хизмат қилади (Урдушев ва бошқ., 2020-2024). Мева-сабзавотчилик тармоғида кластер тизимини жорий этиш ва уларни такомиллаштириб бориш, мамлакат иқтисодиётида барқарор ва рақобатбардош ишлаб чиқариш тизимини яратишга ҳисса қўшади. Кластер тизими маҳсулотлар сифатини ошириш, экспорт салоҳиятини кучайтириш, ички ва ташқи бозорларни эгаллаш ва рақобатбардошликни оширишга имконят яратиб боради. Гарвард бизнес мактабининг профессори Портер (1990) рақобатбардошлик, стратегия ва иқтисодий ривожланиш соҳаларидаги ишлари билан танилган. Унинг Competitive Advantage (Рақобат устунлиги) асарида кластерлар рақобатбардошликни оширишдаги муҳим омили сифатида таҳлил этилган. Портер кластерларни географик жиҳатдан яқин бўлган ўзаро боғлиқ компаниялар, таъминотчилар ва тегишли муассасалар гуруҳи сифатида таснифлайди. Кластернинг хусусиятлари, ундаги бизнес тузилмаларни бошқа шаклдаги корхоналарга нисбатан афзалликларини келтириб чиқаради. Шу боисдан Портер (2010) кластерларнинг қуйидаги муҳим афзалликлари ажратиб кўрсатади: ишлаб чиқариш ва ишчи кучларининг ихтисослашган омилларидан самаралироқ фойдаланиш; маълумотларга кенгроқ кириш; иштирокчилар фаолиятида бир-бирини тўлдириб борилиши; ташкилотлар ва жамиятда яратиладиган имкониятлардан фойдаланишни ошиб бориши; инновацион янгиланиб боришга қодирлиги; янги бизнесни яр