ЗАРУБЕЖНЫЙ ОПЫТ УЛУЧШЕНИЯ ОБЕСПЕЧЕНИЯ БАНКОВ ЛИКВИДНОСТЬЮ

Аннотация

This article discusses ways to improve the efficiency of services provided, the concept of bank liquidity, and the history and prospects of its development based on foreign experience of increasing the liquidity of commercial banks during the transformation process. It also presents existing problems in enhancing banking operations based on introducing foreign experience, as well as the author's recommendations and suggestions for solving them. Keywords: Basel, commercial bank, banking liquidity, innovation, banking services, efficiency, innovative services, banking supervision. Кириш. Мамлакатимизда макроиқтисодий барқарорликни янада мустаҳкамлаш ва юқори иқтисодий ўсиш суръатларини сақлаб қолиш мақсадида банк тизимини ислоҳ қилиш, тижорат банкларининг молиявий барқарорлигини ва ишончлигини мустаҳкамлаш борасида амалга оширилиб келинаётган ислоҳотлар ҳозирги даврда ўзининг натижаларини намоён этмоқда. Банк назорати бўйича Базель қўмитасининг талаблари молиявий-иқтисодий инқирознинг олдини олиш, тижорат банкларининг маблағлари етарлилиги ва ликвидлилиги даражаси кўрсаткичини қўллаб-қувватлаш учун восита эканлиги тасдиқланмоқда. У банк ликвидлилигини мустаҳкамлашнинг назарий ва услубий асосларини такомиллаштириш борасида узоқ муддатли бой тажрибаларга эга. Хусусан, қўмитанинг бу борадаги муҳим ютуқларидан бири банк ликвидлилигини тартибга солиш ва бошқаришда такомиллашган тизимнинг яратилганлиги ҳамда ликвидлилик рискининг юзага келишининг олдини олиш ва уни бошқариш саналади. Бугунги кунда нафақат ривожланган мамлакатларда, балки ўтиш иқтисодиёти мамлакатларида ҳам Халқаро Базель қўмитасининг назарий ва услубий асосларидан фойдаланиш банк ликвидлилигини мустаҳкамлашнинг таянч воситаси вазифасини бажармоқда. 1. Ҳозирда аксарият хорижий мамлакатлар банк тизимида инқирознинг салмоғи сезиларли даражада ортиб бормоқда. Хусусан, бундай салбий тенденциялар Греция, Ирландия, Португалия, Испания, Кипр каби мамлакатлар банк тизимида жиддий муаммоларни келтириб чиқармоқда (ecb.europa.eu, n.d.). Бу эса, мамлакат банк тизимининг ликвидлилик даражасини мустаҳкамлаш учун, аввало, пул бозорини шакллантириш, муддатли барқарор ресурс базасини мустаҳкамлаш, банк активлари сифатини ошириш, банк ва филиалларнинг вакиллик ҳисобварақларида маблағлар етишмаслигини молиявий ресурслар билан таъминлаш, юқори ликвидли қимматли қоғозларга йўналтирилган инвестициялар улушини кўпайтириш, банкларга бўлган ишончни ошириш, банклар ўртасида рақобатбардошликни кучайтириш зарурлигини кўрсатади. Халқаро банк амалиёти тажрибаси кўрсатдики, банкнинг ликвидлилиги бўйича бошқарув қарорларини қабул қилишда ликвидлиликни мустаҳкамлашнинг замонавий усулларини танлаб олиш тақозо этилади, чунки улар банкнинг меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларига мувофиқ келади ҳамда банкнинг молиявий аҳволини ҳисобга олган ҳолда қайта кўриб чиқилади. Айни пайтда жаҳон бозор муносабатларининг шаклланиши шиддат билан кескин ривожланмоқда. Халқаро Базель Қўмитаси банк ликвидлилигини кузатиш даврида уни мустаҳкамлашга, глобалликка асосланган ҳолда мустаҳкамлашга ўз эътиборини қаратмоқда. Замонавий технологиялар ва молиявий янгиликлар банклар фаолиятини молиялаштириш, уларнинг ликвидлилигини мустаҳкамлашда янги тавсиявий 338 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel www.sci-p.uz воситалар ишлаб чиқиш, шунингдек, депозитларга нисбатан ишончликнинг пасайиши ёки улгуржи фондларга нисбатан ишончликнинг ортиши, жаҳон молия бозорида муаммоларнинг пайдо бўлиши банкларнинг ликвидлилигини мустаҳкамлаш учун янги воситалар ва усулларни ишлаб чиқиш заруриятини тақозо этди. Шу сабабли банк ликвидлилигини мустаҳкамлаш ҳамда ликвидлилик рискининг пайдо бўлишининг олдини олиш ва уни самарали бошқаришга доир Қўмитанинг тавсиявий принциплари ва усуллари бўйича тадқиқот ўтказиш зарурияти мавжуд. Адабиётлар шарҳи. Тижорат банклари ликвидлигини таъминлаш борасида иқтисодчи олимларнинг қатор ёндошувлари мавжуд, хусусан, Учaeв вa Кoвaлeнкoлaрнинг (2013) хулoсaсигa кўрa, тижoрaт бaнклaрининг ликвидлилигини тaъминлaшдa жaлб қилингaн рeсурслaрнинг тaркиби вa дeпoзит бaзaсининг бaрқaрoрлиги муҳим ўрин тутaди: aсoсий дeпoзитлaрнинг жaми дeпoзитлaрдaги улуши қaнчaлик юқoри бўлсa, бaнкнинг ликвидлилиги ҳaм шунчaлик юқoри бўлaди; муддaтли вa жaмғaрмa дeпoзитлaригa тaлaб қилиб oлинaдигaн дeпoзитлaргa нисбaтaн юқoри фoиз тўлaнaди; муддaтли вa жaмғaрмa дeпoзитлaригa тўлaнaдигaн фoизлaр бaнклaрдa турличa бўлиб, улaрдa хaрaкaтлaнишгa мoйиллик кучли бўлaди. Стaрoдубцeвaнинг (2014) фикрича, тижoрaт бaнклaрининг ликвидлилигини бaнкнинг ликвидли пoзицияси aсoсидa бaҳoлaш муҳим aҳaмият кaсб этaди. Бундa бaнкнинг ликвидли пoзицияси дeгaндa унинг пуллик тaлaблaри вa мaжбуриятлaри ўртaсидaги нисбaт тушунилaди, aгaр мижoзлaргa бўлгaн тaлaб мaжбуриятлaрдaн юқoри бўлсa, oртиқчa ликвидлилик ҳoсил бўлaди; aгaр мaжбуриятлaр тaлaблaрдaн юқoри бўлсa, ликвидлиликнинг eтишмaслиги юзaгa кeлaди. Лaриoнoвaнинг (2016) фикрича, тижoрaт бaнклaрининг ликвидлилигини тaъминлaшдa эҳтимoлий ёки кутилaётгaн пул oқимлaри муҳим ўрин тутaди вa у